تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ لَمَّا رَجَعَ مُوسى إِلى قَوْمِهِ غَضْبانَ أَسِفاً قالَ بِئْسَما خَلَفْتُمُونِي مِنْ بَعْدِي أَ عَجِلْتُمْ أَمْرَ رَبِّکُمْ وَ أَلْقَى الْأَلْواحَ وَ أَخَذَ بِرَأْسِ أَخِيهِ يَجُرُّهُ إِلَيْهِ قالَ ابْنَ أُمَّ إِنَّ الْقَوْمَ اسْتَضْعَفُونِي وَ کادُوا يَقْتُلُونَنِي فَلا تُشْمِتْ بِيَ الْأَعْداءَ وَ لا تَجْعَلْنِي مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ (150)
وَ لَمَّا رَجَعَ مُوسى إِلى قَوْمِهِ: و چون برگشت موسى از کوه طور به سوى قوم خود، غَضْبانَ أَسِفاً: در حالتى که خشمگين و اندوهناک بود، زيرا حق تعالى او را در طور اخبار فرمود از واقعه قوم، لذا با حالت غضبناک و اندوه تمام به ميان آمد و از غايت غضب و أسف، قالَ بِئْسَما خَلَفْتُمُونِي مِنْ بَعْدِي:
فرمود به عبده عجل، بد نيابتى کرديد مرا بعد از مفارقت من که به پرستش گوساله قيام نموديد. بنا بقولى خطاب با هارون و مؤمنان نمود که بد جانشينى کرديد مرا که منع عبده عجل نکرديد. أَ عَجِلْتُمْ أَمْرَ رَبِّکُمْ: آيا تعجيل کرديد و پيشى گرفتيد به عبادت عجل امر پروردگار خود را، و صبر نکرديد تا من بيايم و حکم الهى را به شما رسانم. يا آيا تعجيل نموديد بر چهل روز موعود پروردگار، صبر ننموديد مدت ميعاد منقضى شود و تقدير موت من نموديد و تغيير داديد دين
جلد 4 صفحه 202
خود را بعد از من، چنانچه امم سابقه بعد از انبياء خود تغيير دين دادند.
وَ أَلْقَى الْأَلْواحَ: و بيانداخت موسى الواح تورات را از فرط غضب به جهت حميت در دين و انکار بر مخالفين. يا آنکه از شدت غضب بى اختيار از دست حضرت افتاده باشد. در منهج- مروى است که بعد از القاء شش سبع آنچه مکتوب بود به آسمان بردند، و آن تفاصيل اشياء بود، و يک سبع آن که احکام و اوامر و نواهى و مواعظ بود باقى ماند. در بصائر- روايت از امير المؤمنين عليه السّلام فرمود: بعض الواح شکست، و بعضى باقى، و بعضى مرتفع شد.
وَ أَخَذَ بِرَأْسِ أَخِيهِ يَجُرُّهُ إِلَيْهِ: و گرفت سر برادر خود هارون را مى‌کشيد آن را به سوى خود.
تنبيه: مفسران را در اين آيه وجوهى است:
1- آنکه حضرت موسى اخذ سر و ريش هارون نمود به جهت استعظام فعل ايشان و تفکر در امر ايشان، چنانچه انسان در شدت غضب و زيادتى فکر سر و ريش خود را به دست مى‌گيرد، پس حضرت موسى هارون را به منزله خود گردانيد و حرکات با نفس خود را در حين غضب با نفس برادر خود بجا آورد، و اين از امور مختلف الاحکام است؛ پس آنچه در موضع اکرام است استخفاف باشد در غير آن موضع، و آنچه در موضع استخفاف است اکرام باشد در موضع ديگر.
2- شيخ مفيد رضوان اللّه عليه فرموده که: صدور اين امر از موسى عليه السّلام به جهت آن بود تا ظاهر شود بر عبده عجل آنچه او را طارى شده از فرط غضب بر آنها به جهت عظم حال ارتدادشان نزد او، تا منزجر شوند از آن در زمان مستقبل.
3- آنکه او را نزد خود کشيد تا با او تناجى کند و استفسار نمايد او را از ارتداد قوم، و چون برائت نفس او بر موسى ظاهر شد، دعا نمود: ربّ اغفر لى و لاخى.
4- غلق و جزع هارون را بديد در باره قوم، گرفت سر او را به جهت رقت بر حال او، و تسکين غضب او، و هارون به جهت کراهت آنکه اين قوم اين صورت را حمل بر استخفاف کنند فرمود: يا بن امّ لا تأخذ بلحيتى و لا برأسى قال
جلد 4 صفحه 203
ابن امّ: اى پسر مادر من، اگر چه هر دو ابوينى بودند لکن به جهت ازدياد شفقت و مرحمت و استعطاف، نسبت مادرى را ذکر نمود.
فرمود حضرت صادق عليه السّلام: نگفت اى پسر پدر، به جهت آنکه پسر پدر وقتى مادرشان مختلف باشد دور نيست عداوت بين آنها مگر به حفظ الهى، و بتحقيق مستبعد است عداوت ميان اولاد يک مادر. در صافى- هارون بنا بقولى سى سال بزرگتر از موسى و شخصى لين و حليم بود، و لذا محبوبتر بود نزد بنى اسرائيل. على بن ابراهيم رضوان اللّه عليه روايت نموده از حضرت باقر عليه السّلام که وحى به موسى نازل و موسى به هارون القا مى‌نمود، و موسى مناجات با خدا و کتابت علم و قضاوت مى‌نمود ميان بنى اسرائيل، و اولاد از هارون بود نه از موسى.
خلاصه هارون عرض کرد اى پسر مادر، إِنَّ الْقَوْمَ اسْتَضْعَفُونِي: بدرستى که قوم مرا بيچاره و عاجز ديدند و تنها و زبون گرفتند، وَ کادُوا يَقْتُلُونَنِي: و نزديک بود مرا بکشند از کثرت مبالغه من در منع ايشان و عدم معاون و ناصرى در اين باب. و هارون با وصف بر اين، مفارقت قوم ننموده به جهت رفع نزول عذاب. چنانچه در علل- از حضرت صادق عليه السّلام فرمايد: و ذلک لأنّه لم يفارقهم لمّا فعلوا ذلک و لم يلحق بموسى، و کان اذا فارقهم ينزل بهم العذاب: «1» چون موسى در حالت غضب بر قوم، هارون را نزد خود کشيد که با او معانقه کند و غلق او را تسکين دهد، و اين مظنه آن بود که قوم تصور کنند که موسى به جهت عتاب و اهانت، اخذ رأس او کرده، لذا در عقب آن فرمود: فَلا تُشْمِتْ بِيَ الْأَعْداءَ: پس چنان مکن که دشمنان به من شماتت کنند و به مشاهده اين حال توهّم عتاب و اين تعظيم را استخفاف پندارند. وَ لا تَجْعَلْنِي مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ: و قرار مده مرا در عداد ستمکاران که ايشان در آن خوض کردند و راضى شدند من وقتى قوم گوساله پرست شدند در عقب تو نيامدم تا خلاف استخلاف امر تو نکنم، پس اسناد تقصير به من مفرما و با اهل ظلم که وضع شى‌ء در غير محل آن نمايند قرين مگردان، زيرا ظن غالب من آن بود که
«1» علل الشرايع، جزء اوّل، صفحه 68، باب 58.
جلد 4 صفحه 204
چون ايشان با وجود حضور من و منع آنها از اين امر قبيح، مرتکب آن شدند و امر مرا امتثال نکردند، در غيبت من بيشتر توغل در آن کنند، و معذلک: انّى خشيت ان تقول فرّقت بين بنى اسرائيل و لم ترقب قولى.
در تنزيه الانبياء سيد مرتضى رحمه اللّه فرمايد: بنى اسرائيل در نهايت سوء ظن بودند به موسى، تا به مرتبه‌اى که هارون چند روزى غايب شده بود به موسى گفتند: تو برادر خود را کشته‌اى. و در حينى که موسى به خطاب مستطاب رب الارباب مشرف شده و تورات گرفته، نزد قوم آمد سر هارون را نزد خود کشيده تا او را نزديک، و شرايعى که از جانب خدا آورده به او اعلام نمايد و او را بشارت دهد، هارون خائف شد که قوم بعد از مشاهده اين فعل، نسبت به او اهانت و سوء ظن آنها به موسى بيشتر شود، پس بر وجه اشفاق موسى را گفت:
اى برادر، سر مرا در پيش مکش تا موجب مرتبه سوءظن قوم نشود و چيزى که شايسته مقام تو نباشد نگويند.