اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ لَمّا رَجَع‌َ مُوسي إِلي قَومِه‌ِ غَضبان‌َ أَسِفاً قال‌َ بِئسَما خَلَفتُمُونِي مِن بَعدِي أَ عَجِلتُم أَمرَ رَبِّکُم وَ أَلقَي الأَلواح‌َ وَ أَخَذَ بِرَأس‌ِ أَخِيه‌ِ يَجُرُّه‌ُ إِلَيه‌ِ قال‌َ ابن‌َ أُم‌َّ إِن‌َّ القَوم‌َ استَضعَفُونِي وَ کادُوا يَقتُلُونَنِي فَلا تُشمِت بِي‌َ الأَعداءَ وَ لا تَجعَلنِي مَع‌َ القَوم‌ِ الظّالِمِين‌َ (150)
و زماني که موسي برگشت از مناجات رو بقوم با حال غضب و تأسف و فرمود بد عملي بجا آورديد در نبودن من و بد حفظ کرديد زحمات مرا آيا عجله کرديد پيش از آنکه دستور الهي بيايد و الواح تورات را انداخت و سر برادرش هارون را گرفت و روبخود کشيد هارون گفت اي پسر مادر من محققا قوم مرا تضعيف کردند و نزديک بود مرا بکشند پس مرا مورد شماتت دشمنها قرار مده و مرا در مؤاخذه در عداد قوم ظالمين مکن.
جلد 7 - صفحه 463
وَ لَمّا رَجَع‌َ مُوسي از ميقاتگاه که چهل شب طول کشيده بود و مشغول مناجات با پروردگار بود و الواح تورات را آورده بود الي قومه بسوي قوم خود آمد غضبان اسفا از اينکه جمله استفاده ميشود که حضرت موسي قبل از آمدن نزد قوم خبر داشت که اينها گوساله‌پرست شدند و خداوند باو وحي فرموده بود چنانچه صريحا در سوره طه ميفرمايد که خداوند قال‌َ فَإِنّا قَد فَتَنّا قَومَک‌َ مِن بَعدِک‌َ وَ أَضَلَّهُم‌ُ السّامِرِي‌ُّ فَرَجَع‌َ مُوسي إِلي قَومِه‌ِ غَضبان‌َ أَسِفاً آيه 87 و 88 که با حال غضب و تأسف آمد، بعضي گفتند غضب و تأسف يک معنا است تأکيدا تکرار فرموده، و بعضي گفتند غضب براي ورود مکروه است و تأسف براي زوال مطلوب است دو معنا است و هر دو از جهت قوم و عمل آنها است، و آنچه بنظر ميآيد که غضب براي شرک و عبادت گوساله بود و اينکه از صفات حميده است زيرا در باب اخلاق غضب را دو قسم کردند اگر براي صدور معاصي و کفر و شرک باشد بسيار ممدوح است و علامت قوّت ايمان است و يکي از صفات ربوبي است در دعاء کميل ميخواني
(فکيف احتمالي لبلاء الاخرة و هو بلاء تطول مدته و يدوم مقامه و لا يخفف عن اهله لانّه لا يکون الّا عن غضبک و انتقامک)
و از صفات بارزه انبياء و اوصياء است در مقابل کفار و مشرکين و معاندين مثل غضب امير المؤمنين عليه السّلام در ميدان جنگ و غضب ابي عبد اللّه عليه السّلام در مقابل اهل کوفه و اينکه غضب براي خدا است و اما براي ناملايمات دنيا مذموم است و آثار وخيمه دارد و موجب زوال عقل و حدوث جنون ميشود و بسا خودکشي ميکند و مورث صدور افعال قبيحه ميشود، و اما تأسف آنهم دو قسم است اگر براي فوت امر ديني از عبادات و اعتقاديات باشد بسيار ممدوح است و حضرت موسي پس از اينکه مقدار زحمت که اينها را از تيه ضلالت نجات داده و از تعديات فرعونيان خلاص نموده و داخل در ايمان کرده يک مرتبه از ايمان خارج شدند و تمام زحمات موسي را از بين بردند تأسف پيدا
جلد 7 - صفحه 464
کرد، و اما اگر براي فوت منافع دنيوي باشد مذموم است.
قال‌َ بِئسَما خَلَفتُمُونِي يعني بسيار بد مراعات کرديد دستوراتي که بشما دادم در اينکه مدت قليل که من در ميقاتگاه بودم که حتي از خدا هم برگشتيد و بيک مجسمه گوساله گرويديد من بعدي يعني بعد از نبودن من ميان شما أَ عَجِلتُم أَمرَ رَبِّکُم يعني تعجيل کرديد در مخالفت اوامر الهي باين معني که مدت زيادي نبود که از توحيد دست برداريد هنوز کهنه نشده بود دستورات الهي و الطاف ربوبي نسبت بشما که دشمنان شما را هلاک کرد و اموال آنها و ممالک آنها را تصرف کرديد و از ظلم آنها نجات پيدا کرديد و از غلامي و کنيزي آنها آزاد شديد.
وَ أَلقَي الأَلواح‌َ چون الواح بسيار و بزحمت در دست او بود و ميخواست دست رو بآنها دراز کند ناچار الواح را انداخت و دست برد رو بهارون وَ أَخَذَ بِرَأس‌ِ أَخِيه‌ِ گرفت سر برادرش هارون را بلکه از عبارت بعد ظاهر ميشود که محاسن او را گرفت يَجُرُّه‌ُ إِلَيه‌ِ و رو بخود کشيد.
سؤال- هارون چه تقصيري داشت.
جواب- موسي ميدانست هارون پيغمبر است و معصوم است و کوچکترين خطايي از او سرنزده لکن براي تنبيه بني اسرائيل و بزرگي مطلب که بآنها برساند که من با اينکه هارون بدون تقصير است چون ميان شما بود و خليفه من بود اول باو پرخواش ميکنم که ثابت شود بر شما که کار شما بسيار زشت و قبيح بوده چنانچه خداوند فرداي قيامت از انبياء سؤال ميکند با اينکه ميداند آنها کوچکترين مسامحه در تبليغ نکرده‌اند فَلَنَسئَلَن‌َّ الَّذِين‌َ أُرسِل‌َ إِلَيهِم وَ لَنَسئَلَن‌َّ المُرسَلِين‌َ اعراف آيه 5.
توضيح کلام- اينکه بني اسرائيل منکر خدا نشدند و همچنين منکر نبوت
جلد 7 - صفحه 465
موسي نبودند و انتظار از آمدن موسي را هم داشتند و حضرت هارون هم آنها را اکيدا نهي فرمود و امر باطاعت خود نمود و آنها را آگاه بخطاء و فريب آنها نمود چنانچه در قرآن ميفرمايد وَ لَقَد قال‌َ لَهُم هارُون‌ُ مِن قَبل‌ُ يا قَوم‌ِ إِنَّما فُتِنتُم بِه‌ِ وَ إِن‌َّ رَبَّکُم‌ُ الرَّحمن‌ُ فَاتَّبِعُونِي وَ أَطِيعُوا أَمرِي قالُوا لَن نَبرَح‌َ عَلَيه‌ِ عاکِفِين‌َ حَتّي يَرجِع‌َ إِلَينا مُوسي طه آيه 92، و حضرت هارون ميدانست که بزودي حضرت موسي ميآيد و اگر با آنها مقاتله کند و دو دسته با هم بجنگند و اختلاف و تفرقه بين آنها بيفتد اصلا اساس دين از بين ميرود چنانچه امير المؤمنين عليه السّلام هم همين ملاحظه را نمود که اگر دست بقبضه شمشير کند صورت اسلام هم از بين ميرود چنانچه منسوب بآن حضرت است که همين کلام هارون را مقابل مرقد حضرت رسالت صلّي اللّه عليه و آله و سلّم عرض کرد و صديقه طاهره سلام اللّه عليها هم اشاره دارد که بحر العلوم ميگويد در اشعارش (ابتاه هذا السامري و عجله تبعا و مال النّاس عن هارون) و از پيغمبر اکرم صلّي اللّه عليه و آله و سلّم هم روايت شده که آنچه در امم سابقه واقع شده شبيه آن در اينکه امت واقع ميشود.
قال‌َ ابن‌َ أُم‌َّ تعبير بام با اينکه برادر ابويني بودند از جهت رقت و محبت و فرونشاندن غضب است إِن‌َّ القَوم‌َ استَضعَفُونِي مرا ضعيف شمردند و اعتنايي نکردند وَ کادُوا يَقتُلُونَنِي ميخواستند مرا بکشند که خيلي نزديک بود که اگر بيش از اينکه آنها تعقيب کرده بودم مرا ميکشتند فَلا تُشمِت بِي‌َ الأَعداءَ دشمنهاي ما که مقصود و منظور شما را نميدانند فقط همين ظاهر را مشاهده ميکنند ميگويند اينکه دو برادر که با يکديگر برابر بودند هم ميان آنها تشاجر و تنازع افتاد و مرا شماتت ميکنند.
وَ لا تَجعَلنِي مَع‌َ القَوم‌ِ الظّالِمِين‌َ شايد اينکه جمله اشاره باشد بر کار يهود که گوساله را نسبت ميدهند بحضرت هارون که او او را درست کرد و بني اسرائيل را
جلد 7 - صفحه 466
بپرستش آن دعوت نمود و از اينکه طائفه بعيد نيست زيرا هر نسبت ناروايي را بانبياء ميدهند برداريد کتب عهد قديم را نظر کنيد بحضرت لوط و بداود و بسليمان و غير اينها چه نسبتهايي داده بالاخص بحضرت عيسي عليه السّلام بلکه يکي از اعتراضات آنها بقرآن همين است که سامرة مدتهايي بعد از زمان موسي بنا شده سامري کجا بود که بيايد گوساله بسازد غافل از اينکه سامري ياء نسبت نيست که اهل سامره باشد بلکه اسم شخص است از همان بني اسرائيل و ساحت قدس انبياء از کوچکترين خطايي منزه است.