تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ اخْتارَ مُوسى قَوْمَهُ سَبْعِينَ رَجُلاً لِمِيقاتِنا فَلَمَّا أَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ قالَ رَبِّ لَوْ شِئْتَ أَهْلَکْتَهُمْ مِنْ قَبْلُ وَ إِيَّايَ أَ تُهْلِکُنا بِما فَعَلَ السُّفَهاءُ مِنَّا إِنْ هِيَ إِلاَّ فِتْنَتُکَ تُضِلُّ بِها مَنْ تَشاءُ وَ تَهْدِي مَنْ تَشاءُ أَنْتَ وَلِيُّنا فَاغْفِرْ لَنا وَ ارْحَمْنا وَ أَنْتَ خَيْرُ الْغافِرِينَ (155)
بعد از آن اخبار فرمايد از اختيار موسى وقت خروج به ميقات:
وَ اخْتارَ مُوسى قَوْمَهُ: و اختيار نمود موسى از قوم خود، سَبْعِينَ رَجُلًا لِمِيقاتِنا
جلد 4 صفحه 208
: هفتاد مرد را براى ميعاد ما.
على بن ابراهيم قمى- روايت نموده که: چون حضرت موسى عليه السّلام به بنى اسرائيل گفت: خدا با من تکلم فرمايد، تصديق او نکردند. پس به ايشان گفت: جمعى از ميان خود اختيار کنيد که با من بيايند و سخن خدا را بشنوند.
پس آنها هفتاد نفر از نيکان خود را اختيار و با حضرت موسى به محل مناجات رفتند. حضرت نزديک رفت، و حق تعالى به آفريدن صدا در هوا، ايجاد کلام فرمود. پس حضرت موسى به آن جماعت فرمود، بشنويد و گواهى بدهيد نزد بنى اسرائيل. گفتند: ما ايمان نمى‌آوريم براى تو که اين کلام خدا است، تا خدا را آشکارا ببينيم. پس خدا صاعقه فرستاد که همه سوختند، پس به هلاک قوم محزون شد. عرض کرد: هلاک نمائى به آنچه سفيهان کردند، زيرا گمان نمود که ايشان به گناه بنى اسرائيل هلاک شدند. به روايتى: خداى تعالى زنده فرمود آنان را بعد از موتشان. پس خداى تعالى اول بيان حديث ميقات و بعد بر وجه اعتراض، ذکر حديث عجل، و آنگاه عود به بقيه قصه نمود؛ و مراد به اين ميقات، همان ميقات اول است. طبرسى فرمايد: اين قول اصح اقوال، و مروى از على بن ابراهيم از ائمه هدى (عليهم السلام) است.
فَلَمَّا أَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ: پس آن هنگام که فرا گرفت هفتاد نفر را صاعقه يا زلزله، موسى عليه السّلام ترسيد که بنى اسرائيل او را به کشتن آنها متهم سازند، قالَ رَبِّ لَوْ شِئْتَ: موسى گفت اى پروردگارا اگر مى‌خواستى، أَهْلَکْتَهُمْ مِنْ قَبْلُ وَ إِيَّايَ: هلاک مى‌کردى ايشان را پيش از بيرون آمدن ما از ميان قوم و مرا نيز هلاک مى‌کردى با آنها، و يا قادر بودى بر اهلاک آنها و من در حين اغراق فرعونيان، پس رحم فرمودى بر ايشان، و اگر اين نوبت نيز بر آنها رحم فرمائى، از احسان و فضل عميم تو بعيد نيست؛ و چون در حين وقوع رجعه خود، ايشان را مشرف بر فوت ديد بر سبيل استعلام گفت: أَ تُهْلِکُنا بِما فَعَلَ السُّفَهاءُ مِنَّا: آيا هلاک مى‌فرمائى ما را به سبب آنچه کردند سفيهان ما از عبادت عجل، يا جرئت بر طلب رؤيت. و يمکن همزه به معنى نهى و بر وجه استعطاف باشد، يعنى بار خدايا هلاک مفرما ما را به فعل کم عقلان ما، إِنْ هِيَ إِلَّا فِتْنَتُکَ: نيست اين رجفه مگر ابتلا و
جلد 4 صفحه 209
امتحان تو مر بندگان را در باب تشديد تکليف و تعبد به صبر کردن به رجفه به سبب سؤال رؤيت، يا عبادت عجل، تا ايشان را عقوبتى و ديگران را عبرتى باشد؛ و مثل اين است قوله تعالى: أَ وَ لا يَرَوْنَ أَنَّهُمْ يُفْتَنُونَ فِي کُلِّ عامٍ مَرَّةً أَوْ مَرَّتَيْنِ، که مراد از آن امراض و اسقام است که هر سال دو بار به ايشان مى‌رسيد به جهت ابتلا و امتحان تا به آن متنبه و متذکر شده، به طريق حق برگردند. و تسميه آن به فتنه جهت اشتداد صبر است بر آن.
تُضِلُّ بِها مَنْ تَشاءُ: تخليه مى‌کنى و وامى‌گذارى بر اين فتنه و امتحان و ابتلا، هر که را مى‌خواهى تا به سبب عناد و انکار و تزلزل و اضطراب در ايمان صبر نکند در آن، و ثواب صابران را در نيابد. و اينجا در وادى خذلان و آنجا در باديه حرمان بمانند. وَ تَهْدِي مَنْ تَشاءُ: و هدايت نمائى بدان هر که را مى‌خواهى از طالبان راه مستقيم بوسيله الطاف و توفيق و تثبيت بر ايمان و صبر بر امتحان؛ و چون سبب ضلالت و هدايت، امتحان الهى است، لذا آن را اضافه به او نموده. ابن عباس گويد: معنى آنکه: هلاک مى‌کنى هر که را خواهى، و نجات دهى هر که را خواهى.
أَنْتَ وَلِيُّنا: توئى دوست و ناصر و متولى کار ما، فَاغْفِرْ لَنا: پس بيامرز براى ما آنچه از امت من صادر شده از معاصى و خطيئات، وَ ارْحَمْنا: و ببخش ما را از خوان احسان و فضل بى‌پايان خود، وَ أَنْتَ خَيْرُ الْغافِرِينَ: و تو بهترين آمرزندگان و نجات دهندگان از معاصى بندگانى.