تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ اکْتُبْ لَنا فِي هذِهِ الدُّنْيا حَسَنَةً وَ فِي الْآخِرَةِ إِنَّا هُدْنا إِلَيْکَ قالَ عَذابِي أُصِيبُ بِهِ مَنْ أَشاءُ وَ رَحْمَتِي وَسِعَتْ کُلَّ شَيْ‌ءٍ فَسَأَکْتُبُها لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ وَ يُؤْتُونَ الزَّکاةَ وَ الَّذِينَ هُمْ بِآياتِنا يُؤْمِنُونَ (156)
جلد 4 صفحه 210
وَ اکْتُبْ لَنا فِي هذِهِ الدُّنْيا حَسَنَةً: و ثبت و واجب و عطا فرما ما را در اين دنيا نيکوئى، که آن حسن معيشت، و صحت بدن، و انواع راحت و مسرت است. يا قبول توبه و توفيق طاعت و عاقبت نيکو يا ثناى جميل، وَ فِي الْآخِرَةِ: و در قيامت هم نيکوئى عطا فرما از مغفرت و جنت نعيم و مرافقت ابرار در دار قرار، إِنَّا هُدْنا إِلَيْکَ: بتحقيق ما رجوع نموديم به توبه به سوى رحمت تو بوسيله الطاف و توفيق، چون موسى اين دعا را به درگاه الهى نمود.
قالَ عَذابِي أُصِيبُ بِهِ مَنْ أَشاءُ: فرمود خداى تعالى عذاب و عقوبت من مى‌رسانم آن را هر که را خواهم يعنى کفار و عصاة، تعليق اصابه عذاب به مشيت به جهت جواز مغفرت است به عصاة اهل ايمان.
وَ رَحْمَتِي وَسِعَتْ کُلَّ شَيْ‌ءٍ: و رحمت من وسعت دارد و رسيده است هر شي‌ء را، يعنى شامل است در دنيا مؤمن و کافر و فاسق و فاجر و اخيار و اشرار و مکلف و غير مکلف را که حيات و بقا و رزق و نعمت را به همه انعام فرموده. يا مراد تعاطف است که حق تعالى مرحمت فرموده تا به آن بر يکديگر مهربان باشند. يا توبه است که على العموم در اين رحمت به همه گشوده، و همه را به آن دعوت فرموده که: توبوا الى اللّه جميعا.
عطيه عوفى گويد: رحمت حق تعالى واسع است به همه کس، الا آنکه از روى وجوب به مؤمنان مى‌رسد و بر وجه تفضل به غير ايشان. پس حق تعالى در دنيا کافر را به برکت مؤمن روزى دهد و به طفيل اهل ايمان انعام بر ايشان، و عذاب از آنها دفع فرمايد، مانند کسانى که در تاريکى باشند و به نور غيرى راه روند، چون آن غير رود، در تاريکى بمانند، همچنين مؤمنان در قيامت در جنت به مقر خود قرار يابند، و کافران که به نور آنها رفته باشند در ظلمت بمانند.
تحقيق: نزد محققان رحمت دو قسم است:
يکى رحمت ذايته که آن را رحمت امتنانيه و مطلقه گويند، و آن رحمتى است که همه چيز را فرا گرفته و نتيجه آن عطاى ازلى است بى‌سابقه سؤال و وسيله محتاج با ثبوت استحقاق. معطى له بوجهى از وجوه.
دوم- رحمت وجوبيه که مقيده نيز خوانند، و آن هم از رحمت ذايته فايض
جلد 4 صفحه 211
شده و استحقاق بنده نيز هم نتيجه رحمت امتنانيه است، چنانکه قبل از سابقه و حدوث رابطه دعوت استحقاق وجود ارزانى فرموده، بعد از فيض وجود و استعداد افاده و قابليت استفاضه مرحمت نموده. و رحمت وجوبيه را مقيده گويند به جهت آنکه مقيد است به شرطى چند از افعال و اقوال کما قال: فَسَأَکْتُبُها لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ: پس زود باشد که ثابت گردانم اين رحمت را براى کسانى که پرهيز کنند از شرک و معصيت، وَ يُؤْتُونَ الزَّکاةَ: و بدهند زکات مفروضه.
از ابن عباس مروى است که چون آيه شريفه: وَ رَحْمَتِي وَسِعَتْ کُلَّ شَيْ‌ءٍ، نازل شد، ابليس طمع رحمت نموده، گفت: من نيز در تحت کل شي‌ء داخلم، پس رحمت الهى به من نيز خواهد رسيد حق تعالى به جهت قطع طمع او فرمود:
فَسَأَکْتُبُها لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ الخ.
وَ الَّذِينَ هُمْ بِآياتِنا يُؤْمِنُونَ: و براى آنانکه به آيات منزله ما و به حجج ما تصديق مى‌کنند و ايمان آورند. يهود و نصارى گفتند: چون قاعده اينست که رحمت الهى به کسى رسد که متقى از معاصى، و زکات دهد و به آيات ما ايمان آرد، ما چنين هستيم. حق تعالى قطع طمع ايشان فرمود به اختصاص به امت حضرت خاتم صلّى اللّه عليه و آله و سلّم.