اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ اختارَ مُوسي قَومَه‌ُ سَبعِين‌َ رَجُلاً لِمِيقاتِنا فَلَمّا أَخَذَتهُم‌ُ الرَّجفَةُ قال‌َ رَب‌ِّ لَو شِئت‌َ أَهلَکتَهُم مِن قَبل‌ُ وَ إِيّاي‌َ أَ تُهلِکُنا بِما فَعَل‌َ السُّفَهاءُ مِنّا إِن هِي‌َ إِلاّ فِتنَتُک‌َ تُضِل‌ُّ بِها مَن تَشاءُ وَ تَهدِي مَن تَشاءُ أَنت‌َ وَلِيُّنا فَاغفِر لَنا وَ ارحَمنا وَ أَنت‌َ خَيرُ الغافِرِين‌َ (155)
و اختيار فرمود موسي قوم خود را هفتاد رجل از براي ميقات پروردگار پس چون که گرفت آنها را لرزه گفت موسي پروردگار من اگر ميخواستي هلاک فرمايي آنها را و مرا از قبل از آمدن بميقات آيا هلاک ميکني ما را بواسطه فعل سفيهان از ما اينکه نيست مگر امتحان و آزمايش تو هر که را بخواهي در اينکه امتحان گمراه ميکني و هر که را بخواهي هدايت مي‌فرمايي تويي صاحب اختيار ما پس بيامرز ما را و رحم فرما بما و تو بهترين آمرزندگاني.
و در سوره بقره آيه 52 ميفرمايد وَ إِذ قُلتُم يا مُوسي لَن نُؤمِن‌َ لَک‌َ حَتّي نَرَي اللّه‌َ جَهرَةً فَأَخَذَتکُم‌ُ الصّاعِقَةُ وَ أَنتُم تَنظُرُون‌َ ثُم‌َّ بَعَثناکُم مِن بَعدِ مَوتِکُم لَعَلَّکُم تَشکُرُون‌َ و در سوره نساء آيه 152 ميفرمايد فَقَد سَأَلُوا مُوسي أَکبَرَ مِن ذلِک‌َ فَقالُوا أَرِنَا اللّه‌َ جَهرَةً فَأَخَذَتهُم‌ُ الصّاعِقَةُ بِظُلمِهِم ثُم‌َّ اتَّخَذُوا العِجل‌َ مِن بَعدِ ما جاءَتهُم‌ُ البَيِّنات‌ُ در ميان مفسرين در موضوع اينکه آيه از جهاتي اختلاف شديدي است:
جهت اولي اينکه قضيه رجفة که در اينکه آيه ذکر فرموده با قضيه صاعقه که در آيات بيان شده يک قضيه است يا دو. جهت دوم آيا رجفه منجر بموت شد يا فقط رجفه بوده. جهت سوم آيا اينکه قضيه قبل از اتخاذ عجل بوده يا بعد از آن. جهت چهارم مورد اينکه قضيه در مورد موت حضرت هارون بوده که گفتند موسي او را کشته و او فرمود بمرگ الهي رحلت نموده و ما مدرکي از براي آنها بدست نياورديم و آنچه از مجموع اينکه آيات استفاده نموديم اينکه رجفه و صاعقه يک مورد بوده و رجفه منجر بموت آنها شده و مربوط بموت هارون نبوده
جلد 7 - صفحه 472
و مدرک هر يک را در شرح آيه بيان ميکنيم:
وَ اختارَ مُوسي قَومَه‌ُ سَبعِين‌َ رَجُلًا لِمِيقاتِنا البته اينکه اختيار منشأ و علتي داشته و الا آمدن آنها در ميقات چه نتيجه دارد و آن اينست که حضرت موسي چون مدعي شد که خداوند با من تکلم ميفرمايد و اينکه دعوي بر بني اسرائيل گران بود چون سابقه نداشته اگرچه بعد از ثبوت نبوت موسي و صدور آن همه معجزات جاي ترديد در فرمايشاتش نيست لکن بني اسرائيل قبول نکردند بنا شد چند نفر از بزرگان آنها همراه موسي بيايند و مشاهده کنند و بر آنها خبر ببرند و شهادت دهند تا آنها تصديق کنند اينکه هفتاد نفر انتخاب شدند و آمدند و کلام الهي را استماع کردند لکن از آنجايي که بني اسرائيل در هر امري اعتراض داشتند گفتند ما از کجا بفهميم اينکه کلام خدا است لَن نُؤمِن‌َ لَک‌َ حَتّي نَرَي اللّه‌َ جَهرَةً در سوره بقره فَقالُوا أَرِنَا اللّه‌َ جَهرَةً در سوره نساء و اينکه تقاضا با اينکه امر محالي است زيرا خداوند جسم نيست، مکان ندارد، بحت وجود است حتي ماهيت ندارد دفع اشکال آنها را هم نميکند زيرا بر فرض محال اگر خدا جسم بود، مکان داشت مشاهده ميشد مي‌گفتند بموسي از کجا بفهميم اينکه خدا است شايد ملک يا جن‌ّ باشد و اينها باين تقاضا مرتد شدند زيرا صريحا گفتند ما بتو ايمان نميآوريم و قائل بتجسم شدند و مجسمه مسلّم کافرند لذا مورد غضب الهي واقع شدند.
فَلَمّا أَخَذَتهُم‌ُ الرَّجفَةُ و مراد از رجفه همان صاعقه است زيرا اطلاق بر زلزله ميشود و بر صيحه عظيمه يَوم‌َ تَرجُف‌ُ الرّاجِفَةُ تَتبَعُهَا الرّادِفَةُ نازعات آيه 6 همان صيحه که تمام خلايق ميميرند و تعبير بنفخه اولي ميکنند ميفرمايد وَ نُفِخ‌َ فِي الصُّورِ فَصَعِق‌َ مَن فِي السَّماوات‌ِ وَ مَن فِي الأَرض‌ِ زمر آيه 68، پس اطلاق رجفه بر نفخه و اطلاق نفخه بر صاعقه بواسطه کلمه فصعق اثبات ميکند که رجفه همان صاعقه بوده، و اما دليل بر اينکه اينکه قضيه قبل از اتخاذ عجل بوده در سوره
جلد 7 - صفحه 473
آيه که ذکر شد، بعد از بيان اينکه قضيه تعبير بثم‌ّ ميکند که از براي تراخيست ثُم‌َّ اتَّخَذُوا العِجل‌َ مِن بَعدِ ما جاءَتهُم‌ُ البَيِّنات‌ُ.
قال‌َ رَب‌ِّ لَو شِئت‌َ أَهلَکتَهُم مِن قَبل‌ُ وَ إِيّاي‌َ اينکه جمله دليل بر هلاکت آنها است که مردند که حضرت موسي عرض ميکند که اگر ميخواستي قبلا آنها را هلاک فرموده بودي، و اما راجع بموت هارون اولا هارون در تيه از دنيا رفت که بني اسرائيل سر گردان بودند و يک خبري از طريق عامّه از امير المؤمنين عليه السّلام نقل ميکنند و اينکه خبر با اينکه سندش ضعيف است مخالف عقائد شيعه است.
أَ تُهلِکُنا بِما فَعَل‌َ السُّفَهاءُ مِنّا سفيه کسي است که عقلش ناقص باشد واسطه بين مجنون که فاقد عقل است و رافع تکليف و بين عاقل، سفيه مکلف هست لکن عقل کامل ندارد و مراد از سفهاء از بني اسرائيل ممکن است آنها باشند که تصديق موسي نکردند در اينکه فرمود خداوند با من تکلم ميفرمايد و ممکن است همين هفتاد نفر باشند که گفتند بموسي لَن نُؤمِن‌َ لَک‌َ حَتّي نَرَي اللّه‌َ جَهرَةً و ممکن است هر دو دسته باشند چنانچه بعيد نيست زيرا هر دو دعوي سفيهانه است عاقل تصديق نبي ميکند و قائل بتجسم نيست، و استفهام انکاري است يعني البته بي‌گناه را هلاک نميکني بفعل گنهکار.
إِن هِي‌َ إِلّا فِتنَتُک‌َ فتنه بمعني امتحان سخت است چنانچه ميفرمايد الم أَ حَسِب‌َ النّاس‌ُ أَن يُترَکُوا أَن يَقُولُوا آمَنّا وَ هُم لا يُفتَنُون‌َ وَ لَقَد فَتَنَّا الَّذِين‌َ مِن قَبلِهِم الايه عنکبوت آيه 1، نه بمعناي دوبهمزني و القاء اختلاف که ميفرمايد وَ الفِتنَةُ أَکبَرُ مِن‌َ القَتل‌ِ بقره آيه 214، زيرا ساحت قدس ربوبي منزه از صفات خبيثه و افعال قبيحه است.
تُضِل‌ُّ بِها مَن تَشاءُ وَ تَهدِي مَن تَشاءُ تمام امتحانات الهي از همين باب است کساني که باطن آنها خراب است و ايمان ندارند در امتحان ضلالت آنها ظاهر
جلد 7 - صفحه 474
ميشود و کساني که حقيقة ايمان را دارا باشند هدايت آنها ظاهر ميشود بلکه ميتوان گفت تمام افعال الهيه و دستورات خداوندي امتحان است يکي را بغني امتحان ميکند يکي را بفقر، يکي بمرض يکي بصحت، يکي بعزت يکي بذلت، يکي بنعمت يکي ببلاء، بلکه فقر فقير امتحان غني است و غناء غني امتحان فقير است، و نسبت اضلال و هدايت بخداوند چون مستند بفعل الهي است لذا ميگويد تضل‌ّ بها يعني باين فتنه و امتحان ضلالت او ظاهر ميشود يا هدايت او.
أَنت‌َ وَلِيُّنا ولايت ذاتيه نسبت بجميع مخلوقات مختص بذات مقدس او است و ولايت انبياء و اوصياء و علماء و آباء و اجداد و قيمين تمام جعلي بجعل الهي است فَاغفِر لَنا از تقصيرات و نافرماني‌ها و مخالفتها وَ ارحَمنا بالطاف و عنايات و فيوضات دنيوي و اخروي وَ أَنت‌َ خَيرُ الغافِرِين‌َ غفران الهي بنحوي است که از نامه عمل محو ميکند و از نظر ملائکه ميبرد حتي از خود بنده هم فراموش ميشود که احدي جز ذات مقدس او اطلاعي ندارد بلکه بجاي معاصي در نامه عمل حسنات ثبت ميشود فَأُولئِک‌َ يُبَدِّل‌ُ اللّه‌ُ سَيِّئاتِهِم حَسَنات‌ٍ فرقان آيه 70 إِن‌َّ اللّه‌َ يَغفِرُ الذُّنُوب‌َ جَمِيعاً زمر آيه 54.