تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِيَّ الْأُمِّيَّ الَّذِي يَجِدُونَهُ مَکْتُوباً عِنْدَهُمْ فِي التَّوْراةِ وَ الْإِنْجِيلِ يَأْمُرُهُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَ يَنْهاهُمْ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ يُحِلُّ لَهُمُ الطَّيِّباتِ وَ يُحَرِّمُ عَلَيْهِمُ الْخَبائِثَ وَ يَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَ الْأَغْلالَ الَّتِي کانَتْ عَلَيْهِمْ فَالَّذِينَ آمَنُوا بِهِ وَ عَزَّرُوهُ وَ نَصَرُوهُ وَ اتَّبَعُوا النُّورَ الَّذِي أُنْزِلَ مَعَهُ أُولئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ (157)
جلد 4 صفحه 212
الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِيَّ الْأُمِّيَ: آن کسانى که متابعت کردند پيغمبر نبى امى را. وصف فرمايد در اين آيه پيغمبر ما صلّى اللّه عليه و آله و سلّم را به صفات نه‌گانه:
اول: رسول.
دوّم: نبى.
علامه مجلسى به سند صحيح روايت نمايد که زراره از حضرت باقر عليه السّلام پرسيد از معنى رسول و نبى. فرمود: نبى آنست که در خواب مى‌بيند و صداى ملک را مى‌شنود، اما ملک را نمى‌بيند. و رسول آنست که صداى ملک را مى‌شنود و خواب مى‌بيند و ملک را نيز مى‌بيند «1» (بنابراين بين اين دو عموم و خصوص من وجه است) «2».
صفت سيّم: امى باشد. در مجمع فرمايد: مفسران را در اين آيه چند قول است:
1- نخواند و ننوشت به حسب ظاهر، لکن داراى علوم اولين و آخرين بود، اما احتياج به خواندن نداشت، زيرا کسى که مخزن علوم ربانى، و در باره‌اش بفرمايد: وَ عَلَّمَکَ ما لَمْ تَکُنْ تَعْلَمُ، چه احتياج به خواندن دارد. و اما نوشتن، کسى محتاج است که فراموشى داشته باشد، و اين وجود محترم که در باره او آيه:
سَنُقْرِئُکَ فَلا تَنْسى نازل آمد، احتياج به نوشتن هم نخواهد داشت.
2- مراد امّى منسوب به امت، و المعنى: انّه على ملّة الامّة قبل استفادة الکتابة.
3- مراد عرب است، زيرا عرب نانويسنده بودند، در تمام مکه دو نفر با سواد بودند.
4- منسوب به أم يعنى آن حضرت بر آن صفت بود که از مادر متولد شده
«1» بحار الانوار، جلد 11، صفحه 41، حديث 41- اصول کافى، جلد اوّل، کتاب الحجّة، صفحه 176، حديث اوّل.
«2» درست آنستکه بگوئيم بين اين دو معنى، رابطه عموم و خصوص مطلق وجود دارد.
جلد 4 صفحه 213
بود، يعنى ناخوانده و نانويسنده بود و با اين وصف اين همه علوم و حکمت و معارف که از لسان مبارکش جارى شد دال است بر اعجاز آن سرور و به حديث متواتر خاصه و عامه ثابت شده که آن حضرت فرمود: انا مدينة العلم و علىّ بابها. «1» 5- مراد به امى منسوب به أم القرى يعنى مکه و اين وجه از حضرت باقر عليه السّلام مروى است. در بحر الحقايق- فرمايد که: عرب اصل و منشأ را ام گويند، چنانکه مکه را ام القرى گويند که مبدء و منشأ همه شهرها است، و لوح را ام الکتاب خوانند که اصل همه کتب است. پس حضرت رسالت صلّى اللّه عليه و آله و سلّم را به اصل منسوب ساخت تا دانند اصل موجودات و اول مکنونات است و فرمايش: لولاک لما خلقت الافلاک، مؤيد اينست. نعم ما قيل:
تو اصل وجود آمدى از نخست دگر هر چه باشد همه فرع توست صفت چهارم- الَّذِي يَجِدُونَهُ مَکْتُوباً عِنْدَهُمْ فِي التَّوْراةِ وَ الْإِنْجِيلِ:
آن پيغمبرى که مى‌يافتند اسم و وصف او را نوشته شده نزد آنها در تورات و انجيل.
اما در تورات- سفر پيدايش عبرانى در باب هفتم آيه بيستم خداوند به ابراهيم در حق اسمعيل فرمايد: «و ليشماعيل شبمعتيأ هينه برختى اوتو و هفريتى اوتو و هر بيتى اوتو إ مئد بمؤمؤد شنيم عاسار نسيئيم يوليد و نتيتو لغوى کادول.» يعنى اى ابراهيم، دعاى تو را در حق اسماعيل شنيدم، اينکه برکت دادم او را و بارور گردانيدم او را و به غايت زيادتى مقام رسانم او را به سبب محمد صلّى اللّه عليه و آله و سلّم و دوازده سرور توليد خواهد نمود و او را امت عظيم خواهم گردانيد.
اين آيه تورات به چند وجه دال است بر پيغمبر خاتم صلّى اللّه عليه و آله:
1- آنکه (بمئدمئد) به حساب ابجد موافق است با لفظ محمد صلّى اللّه عليه و آله و سلّم اسم شريف آن حضرت که نود و دو مى‌باشد. و نيز در کتاب
تفسير اثنا عشرى ج4 214
ت‌ت‌ت
«1» احقاق الحقّ، جلد 5، صفحات 468 تا 501- الغدير، جلد 6، صفحات 54 تا 73- غاية المرام، صفحه 520 تا 522 (باب 29 و 30 از فصل آخر)
جلد 4 صفحه 214
ميخلال غير محرف که يکى از لغت عبرانى است در حرف ميم بمئدمئد را تفسير به محمد صلّى اللّه عليه و آله و سلّم نموده است.
2- آنکه ذريه آن سرور به وعده خداوند اکبر بايد بسيار شود. به حمد اللّه هيچ دهکده و قصبه‌اى نيست که ذريه آن حضرت نباشد با آنکه يک دختر بيشتر از آن سرور باقى نماند، به برکت دعاى ابراهيم، حق تعالى عالم را پر گردانيد.
3- مراد دوازده رئيس و سرور، دوازده امام مى‌باشند، يعنى ائمه اثنى عشر، زيرا اولاد صلبى حضرت اسماعيل بجز قيدار که نسب حضرت محمد صلّى اللّه عليه و آله و سلّم بدو مى‌رسد، هيچکدام به اتفاق اعتراف خود کليميين رئيس نبوده، بلکه نسبت کفر به آنها مى‌دهند و در تورات کتاب اشعياء نبى در صفحه 1059 در باب (42) از اول باب تا آخر ذکر اوصاف پيغمبر خاتم صلّى اللّه عليه و آله و سلّم مى‌باشد؛ طالبين مراجعه نمايند.
و اما انجيل- آنچه متفق عليه اناجيل اربعه است:
انّ عيسى عليه السّلام قال للحواريّين حين رفع الى السّماء: انّى ذاهب الى ابى و ابيکم و الهى و الهکم و ابشّرکم بنبىّ يأتى من بعدى اسمه بارقليط هو روح الحقّ الّذى لا يتکلّم من قبل نفسه، انّه نذيرکم بجميع الخلق و يخبرکم بالامور المزمغة و يمدحنى و يشهدنى.
فرمود عيسى به حواريين هنگام رفع به آسمان: من مى‌روم به رحمت صاحب اختيار خود و صاحب اختيار شما و خداى خود و خداى شما، و بشارت دهم شما را به پيغمبرى مى‌آيد بعد از من، اسمش بارقليط، او روح حقى است که تکلم ننمايد از قبل خود، بتحقيق او نذير است شما و جميع خلق را، و خبر دهد شما را به امور مدهشه و مدح مرا نمايد و شهادت دهد رسالت مرا.
ايضا يوحنا در فصل «14» صفحه 26 از انجيل خود گويد: انّ عيسى عليه السّلام قال البارقليط هو الّذى يرسله ربّى فى آخر الزّمان و هو يعلّمکم کلّ شى‌ء.
يعنى: عيسى فرمود فارقليط کسى است که مبعوث فرمايد او را خدا در آخر الزمان و تعليم فرمايد شما را هر شى‌ء.
و نيز در انجيل مسطور است: نعطيکم فارقليط يکون معکم اخر الدّهر کلّه و
جلد 4 صفحه 215
اذا جاء فند اهل العالم.
عطا مى‌کنم شما را فارقليط، مى‌باشد با شما در آخر زمان. وقتى بيايد، سست گردد رأى اهل عالم.
صفت پنجم- اين پيغمبر مکرم صلّى اللّه عليه و آله و سلّم، يَأْمُرُهُمْ بِالْمَعْرُوفِ: امر مى‌فرمايد امت خود را به نيکوئى از توحيد و افعال حسنه.
صفت ششم- وَ يَنْهاهُمْ عَنِ الْمُنْکَرِ: و نهى مى‌فرمايد از کار ناشايسته که آن شرک و ساير اعمال قبيحه است. از ابن عباس نقل است که مراد به معروف، مکارم اخلاق و صله رحم و انصاف است. و مراد به منکر، رذائل اخلاق و قطع رحم و بى‌انصافى. و اصح آنکه: معروف جميع محاسن، و منکر کليه مقابح است. و تسميه حق به معروف جهت آنست که معروف الصحه است در عقول، و تسميه باطل به منکر به سبب آنکه منکر الصحه باشد در عقول.
صفت هفتم- وَ يُحِلُّ لَهُمُ الطَّيِّباتِ: و حلال مى‌گرداند براى ايشان مطعومات پاکيزه را که اهل جاهليت بر خود حرام کرده بودند مثل بحيره و سايبه و غير آن از مستلذات محرمه بر يهود مثل شحوم.
صفت هشتم- وَ يُحَرِّمُ عَلَيْهِمُ الْخَبائِثَ: و حرام فرمايد بر ايشان طعامهاى پليد را مانند مردار و خون و خوک و مالهاى خبيث مانند ربا و رشوه را.
صفت نهم- وَ يَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ: و تخفيف مى‌دهد از ايشان بار گران آنها را، يعنى سبک مى‌گرداند بر امت خود اوضاع شرع و تکاليف شاقه را که در شريعت موسى بود مثل قطع عضو عاصيه و فصل جامه نجسه و وجوب پنجاه و يک رکعت نماز در شبانه روز و نصف سال روزه داشتن. وَ الْأَغْلالَ الَّتِي کانَتْ عَلَيْهِمْ: و برمى‌دارد غلها و بندهائى که بود بر ايشان در زمان موسى عليه السّلام مثل قصاص در عمد و خطا و قتل نفوس در توبه و تحريم سبت و تحريم عروق و شحوم و غير آن از عهود شاقه که حق تعالى به ميمنت و شرافت حضرت ختمى مرتبت صلّى اللّه عليه و آله و سلّم از اين امت برداشت.
فَالَّذِينَ آمَنُوا بِهِ: پس آن کسانى که ايمان آوردند به اين پيغمبر معظم و رسول خاتم صلّى اللّه عليه و آله و سلّم. وَ عَزَّرُوهُ وَ نَصَرُوهُ: و تعظيم نمودند او را و يارى کردند او را بر دشمنان. وَ اتَّبَعُوا النُّورَ الَّذِي أُنْزِلَ مَعَهُ: و پيروى
جلد 4 صفحه 216
کردند نورى که نازل شده است با او، يعنى قرآن که نور است در قلوب، چنانچه ضياء نور است در عيون. و هدايت يابند خلق به قرآن در امور دين، چنانچه راهنما شوند به سبب نور در امور دنيا. در انوار گفته: تسميه قرآن به نور جهت آنست که اعجاز آن ظاهر و مبين است و مظهر غير، يا کاشف حقايق آن.
در مجمع- از حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم مروى است فرمود به اصحاب: کدام خلق عجيب ترند از حيث ايمان؟ گفتند: ملائکه. فرمود: ملائکه نزد پروردگارند، پس چيست براى آنها که ايمان نياورند؟ گفتند: پيغمبران.
فرمود: انبياء وحى شود به سوى ايشان، پس چيست که ايمان نيارند؟ گفتند:
مائيم. فرمود: من در شما هستم، پس چيست براى شما که ايمان نياوريد؟ انّما هم قوم يکونون بعدکم يجدون کتابا فى ورق فيؤمنون به، فهو معنى قوله: وَ اتَّبَعُوا النُّورَ الَّذِي أُنْزِلَ مَعَهُ: بدرستى که ايشان قومى هستند که بعد از شما مى‌باشند، مى‌يابند مکتوبى را در ورقى، پس ايمان مى‌آورند به آن، پس او است معنى فرمايش الهى: وَ اتَّبَعُوا النُّورَ الَّذِي أُنْزِلَ مَعَهُ «1».
نزد بعضى لفظ «معه» دلالت بر بقاى قرآن مى‌کند که با نبوت پيغمبر باقى ماند به خلاف الواح تورات که اکثر آن مرتفع و بقيه هم از بين رفت. و جايز است که معه متعلق باشد به معه- اى-: و اتّبعوا النّور المنزل مع اتّباع النّبىّ پس اشاره باشد به اتباع کتاب و سنت.
أُولئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ: آن گروه که ايمان آوردند و تعظيم و نصرت و متابعت پيغمبر کردند، ايشانند رستگاران از عذاب و فايز به رحمت و ثواب.
در تفسير اهل بيت عليهم السلام مذکور است که مراد به نور در اين آيه، على بن ابى طالب عليه السّلام است. چون يهود مأيوس شدند، مسلمانان طمع کردند، حق تعالى فرمود: فايض به آن رحمت، موقوف است بر متابعت على بن ابى طالب عليه السّلام که نور او با نور پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم از عرش نازل، و در صلب آدم عليه السّلام قرار، و از آنجا منتقل شد از اصلاب طاهره به ارحام مطهره، تا به صلب عبد المطلب دو نصف شد، نصفى در صلب عبد اللّه
«1» تفسير مجمع البيان، جلد دوّم، صفحه 488.
جلد 4 صفحه 217
عليه السّلام و نصفى در صلب ابو طالب عليه السّلام انتقال يافت.