کلمه‌ى «امى»، منسوب به «ام»، به معناى مادر، به کسى گفته مى‌شود که درس نخوانده باشد، مثل کسى که از مادر متولّد شده است. بعضى گفته‌اند: امّى، يعنى برخاسته از امّت و توده‌ى مردم، نه اشراف. برخى هم آن را منسوب به «أُمَّ الْقُرى» دانسته‌اند که نام مکّه است، پس امّى يعنى مکّى.
پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله امّى و درس نخوانده بود، «الرَّسُولَ النَّبِيَّ الْأُمِّيَّ» چنانکه در آيه‌ى 48 سوره‌ى عنکبوت نيز مى‌خوانيم: «وَ ما کُنْتَ تَتْلُوا مِنْ قَبْلِهِ مِنْ کِتابٍ وَ لا تَخُطُّهُ بِيَمِينِکَ» تو هرگز پيش از اين کتابى نمى‌خواندى و با دست خود نمى‌نوشتى. البتّه آن حضرت توانايى
جلد 3 - صفحه 189
نوشتن و خواندن هر دو را داشت. «1»
در تمام مکّه در عصر بعثت، 17 مرد و يک زن با سواد بيشتر وجود نداشت و اگر پيامبر صلى الله عليه و آله حتّى کلمه‌اى از يک نفر آموخته بود، نمى‌توانست خود را در ميان مردم، امّى بنامد. «2»
کلمه‌ى «اصر»، به معناى نگهدارى و محبوس کردن است و به هر کار و تکليف سخت و دشوار که انسان را از فعّاليّت باز دارد گفته مى‌شود، چنانکه به عهد و پيمان و کيفر نيز گفته شده است. «اغلال»، جمع «غل»، به معناى زنجير، شامل عقائد باطل، خرافات، بت‌پرستى، بدعت و سنّت‌هاى دست و پاگير جاهلى مى‌شود.
گرچه به دلايلى، تورات و انجيل را تحريف شده مى‌دانيم، امّا در همين تورات و انجيل موجود نيز اشارات و بشاراتى نسبت به پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله به چشم مى‌خورد و سبب مى‌شود که اهل کتاب، پيامبر خدا را بشناسند، آنگونه که پدر فرزند خود را مى‌شناسد. «3» اگر نام و نشان پيامبر اسلام در تورات و انجيل نبود، مخالفان، آن دو کتاب را آورده، مى‌گفتند: نيافتيم و از اين راه وارد خصومت مى‌شدند، نه از راه لشکرکشى و پرداخت هزينه‌هاى آن چنانى و جزيه دادن.
در احاديث متعدّدى از شيعه و سنّى مى‌خوانيم که پيامبر صلى الله عليه و آله فرمودند: هر آيه‌اى از قرآن که درباره‌ى مؤمنان و صفات نيک آنان آمده، علىّ در رأس آن و رهبر آنان است. «ما انزل اللّه آية فيها «يا ايّها الّذين آمنوا» الّا و علىٌّ رأسها و اميرها». «4»
پيامبر صلى الله عليه و آله به اصحاب خود فرمودند: پس از شما قومى مى‌آيند که پيامبرى را نديده‌اند و تنها به وسيله‌ى کتاب و مکتوبى ايمان مى‌آورند و آنگاه اين آيه را تلاوت فرمودند. «5»
«1». تفسير نمونه.
«2». تفسير نمونه، نقل از فتوح‌البلدان بلاذرى، ص 459.
«3». از جمله: تورات، سِفر تکوين، فصل 17، آيه 18؛ سِفر پيدايش، باب 49، آيه 10 وانجيل‌يوحنّا، باب 14، آيه 15 و باب 15، آيه 26.
«4». تفسير فرقان.
«5». تفسير مجمع‌البيان.
جلد 3 - صفحه 190