تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
قُلْ يا أَيُّهَا النَّاسُ إِنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلَيْکُمْ جَمِيعاً الَّذِي لَهُ مُلْکُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ لا إِلهَ إِلاَّ هُوَ يُحيِي وَ يُمِيتُ فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ النَّبِيِّ الْأُمِّيِّ الَّذِي يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَ کَلِماتِهِ وَ اتَّبِعُوهُ لَعَلَّکُمْ تَهْتَدُونَ (158)
بعد از آن خطاب به رسول اکرم صلّى اللّه عليه و آله و سلّم فرمايد که جميع عالم را اعلام نما:
قُلْ يا أَيُّهَا النَّاسُ: بگو اى مردمان عالم، إِنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلَيْکُمْ جَمِيعاً:
بتحقيق من رسول خدا هستم به سوى شما تماما و کلا، نه مثل انبياء سلف که بعضى دون بعضى مبعوث بودند، الَّذِي لَهُ مُلْکُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ: آن خدائى که مر او را به خاصه پادشاهى آسمانها و زمينها و به يد قدرت به تدبير او است تصرف در آن، لا إِلهَ إِلَّا هُوَ: نيست خدائى مستحق ستايش و پرستش مگر ذات احديت او سبحانه، يُحيِي وَ يُمِيتُ: زنده مى‌گرداند و مى‌ميراند.
در مجالس از امام حسن مجتبى مروى است که عده‌اى يهود خدمت پيغمبر، و عرض کردند: توئى کسى که گمان کنى رسول خدائى و وحى شود به تو مانند موسى بن عمران. برهه‌اى ساکت شد، بعد فرمود: منم سيد فرزندان آدم، و افتخارى نيست، و منم خاتم پيغمبران، و پيشواى متقيان و رسول پروردگار عالميان. گفتند: به سوى که مبعوثى؟ به عرب يا عجم يا به ما؟ پس آيه شريفه نازل شد: قُلْ يا أَيُّهَا النَّاسُ، الخ. «1»
«1» بحار الانوار، جلد 9، صفحه 294، حديث 5.
جلد 4 صفحه 218
تحقيق رشيق: خداوند تبارک و تعالى امر فرمود پيغمبر معظم را به اينکه بگويد به عامه مردم: يا أَيُّهَا النَّاسُ إِنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلَيْکُمْ جَمِيعاً. آنگاه رديف فرمود آن را به ذکر آنچه دلالت نمايد بر صحت دعوى، و فايده آن ظاهر نشود مگر به تقرير اصول اربعه:
اصل اول: اثبات صانع و خالقى حىّ و عليم و قدير، و دليل بر آن آيه:
الَّذِي لَهُ مُلْکُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ، به تقرير آنکه: اجسام آسمان و زمين، دالند بر احتياج به صانع، چه ضرورت عقل حاکم است که مصنوع بدون صانع متحقق، و مخلوق بدون خالق موجود نخواهد شد.
اصل دوم: اثبات توحيد ذات احديت قادر متعال و تنزه از شرک و ضد و ند، و اشاره فرموده به آيه: لا إِلهَ إِلَّا هُوَ به تقرير آنکه: وجود دو خدا در عالم باعث فساد و منجز بخرق نظام اتم مى‌باشد.
اصل سوم: اثبات قدرت الهى بر حشر و نشر و بعث و قيامت، و به اين مطلب مشعر است آيه: يُحيِي وَ يُمِيتُ به تقرير آنکه: وقتى احيا نمود اولا، در حال عدم ثابت گردد قدرت بر احياى ثانيا؛ پس قادر بر حشر و نشر خواهد بود. بنابراين احياى اوليه، انعام عظيم، و شکرانه آن قيام به عبوديت؛ و احياى ثانويه براى ايصال ثواب و عقاب نسبت به مطيع و عاصى.
و علت احتياج به اين سه اصل در حسن تکليف و بعث رسل آنست که نسبت به اول بر فرض عدم مؤثر قادر در عالم بعث رسل، ممکن و متحقق نخواهد بود.
و اما نسبت به ثانى بر فرض وجود دو اله و ارسال يکى از آن دو پيغمبرى را به خلق، هر آينه ممکن است تابع شود به اطاعت اين خدا کسى که مخلوق او نيست، بنابراين بعث رسول به او و ايجاب طاعت بر او ظلم و باطل خواهد بود، و لکن بعد اثبات توحيد جميع خلق عبيد يک خدا و تکليف او در کل نافذ و انقياد عموم مکلفين اوامر و نواهى او را لازم و واجب خواهد بود.
و اما به اصل سوم: بر فرض عدم حشر و نشر و ثواب و عقاب، اشتغال به طاعت و احتراز از معصيت لغو بلکه امر به آن عبث و قبيح مى‌باشد.
به اثبات اين سه اصل، ثابت گردد اصل رابع، يعنى ارسال رسل و مطالبه
جلد 4 صفحه 219
تکليف نسبت به خلق، زيرا بر اين تقدير، عموم خلايق عبيد او، و مولائى به غير ذات ذو الجلال احديت براى آنها نيست، و نيز او سبحانه منعم حقيقى است بر کل به اعظم نعم از حيات و بقا و رزق و غيره. و نيز قادر است بر ايصال جزا بعد از موت.
و هريک از اصول ثلاثه، سبب تامى است بر حسن تکليف؛ اما به حسب سبب اول، زيرا صحيح باشد از مولا مطالبه عباد خود را به طاعت و خدمت؛ و اما نسبت به سبب دوم به علت آنکه صحيح است از منعم مطالبه منعم عليه به شکر و طاعت؛ و اما به حسب سبب ثالث، زيرا نيکو است از قادر بر ايصال جزا اينکه تکليف فرمايد به انواع تکليف تا مستوجب جزاى جميل گردند.
و بثبوت اصول ثلاثه، محقق آيد حسن تکليف.
لذا بعد از بيان اين سه اصل امر فرمايد: فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ: پس ايمان آوريد به خدا و پيغمبر او، چون به خدا اصل، و ايمان به رسول فرع باشد، لذا مقدم داشت اصل را، چه اصل مقدم بر فرع است. النَّبِيِّ الْأُمِّيِ: پيغمبرى که امى است و منسوب باشد به أم القرى يعنى مکه.
فى العلل عن الجواد عليه السّلام: سئل عن ذلک، فقال عليه السّلام: ما تقول النّاس؟ قيل يزعمون انّه انّما سمّى الامّى لأنّه لم يحسن ان يکتب. فقال عليه السّلام: کذبوا عليهم لعنة اللّه انّى ذلک، و اللّه يقول هو الّذى بعث فى الامّيّين رسولا منهم يتلوا عليهم اياته و يزکّيهم و يعلّمهم الکتاب و الحکمة فکيف کان يعلّمهم ما لا يحسن؟ و اللّه لقد کان رسول اللّه يقرء و يکتب باثنين و سبعين- او قال بثلث و سبعين- لسانا، و انّما سمّى الامّىّ لأنّه کان من اهل مکّة و مکّة من امّهات القرى و ذلک قول اللّه عزّ و جلّ: لتنذر امّ القرى و من حولها. «1» در علل الشرايع- از حضرت امام جواد عليه السّلام سؤال شد از نبى
«1» علل الشرايع، جزء اوّل، صفحه 124، باب 105، حديث اوّل.
جلد 4 صفحه 220
امى؟ فرمود: مردم چه مى‌گويند؟ عرض کردند: به زعم آنها ناميده شد امى براى اينکه نيکو ندانست اينکه بنويسد. فرمود: دروغ گفتند، خدا لعنت کند ايشان را در اين قول، و خداى تعالى فرمود: ذات احديت فرستاد در اميين پيغمبرى از ايشان که بخواند بر آنها آيات الهى، و تعليم نمايد آنها را کتاب و سنت. پس چگونه پيغمبرى تعليم نمود چيزى را که نيکو نمى‌دانست، قسم به خدا بتحقيق رسول خدا مى‌خواند و مى‌نوشت هفتاد و دو و يا سه زبان را، و امى نام شد به جهت آنکه از اهل مکه، و مکه از امهات قرى مى‌باشد و اينست قول عز و جل: لِتُنْذِرَ أُمَّ الْقُرى وَ مَنْ حَوْلَها.
الَّذِي يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَ کَلِماتِهِ: آن پيغمبرى که ايمان دارد به وحدانيت الهى و کلمات سبحانى، يعنى به آنچه نازل شده بر او و بر انبياء سلف از وحى و قرآن، وَ اتَّبِعُوهُ لَعَلَّکُمْ تَهْتَدُونَ: و پيروى کنيد اين پيغمبر را و ملتزم شويد عمل به شريعت مقدسه او را تا هدايت يابيد.
تنبيه: تعليق رجاء اهتداء به ايمان و اتّباع، تنبيه است بر آنکه هر که تصديق کند پيغمبر را و تابع شريعت او نباشد و التزام به شرع انور او ننمايد، بعيد است از اهتداء، بلکه در مظانّ ضلالت خواهد بود.