اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ قَطَّعناهُم‌ُ اثنَتَي عَشرَةَ أَسباطاً أُمَماً وَ أَوحَينا إِلي مُوسي إِذِ استَسقاه‌ُ قَومُه‌ُ أَن‌ِ اضرِب بِعَصاک‌َ الحَجَرَ فَانبَجَسَت مِنه‌ُ اثنَتا عَشرَةَ عَيناً قَد عَلِم‌َ کُل‌ُّ أُناس‌ٍ مَشرَبَهُم وَ ظَلَّلنا عَلَيهِم‌ُ الغَمام‌َ وَ أَنزَلنا عَلَيهِم‌ُ المَن‌َّ وَ السَّلوي کُلُوا مِن طَيِّبات‌ِ ما رَزَقناکُم وَ ما ظَلَمُونا وَ لکِن کانُوا أَنفُسَهُم يَظلِمُون‌َ (160)
و جدا کرديم ما بني اسرائيل را بدوازده سبط که هر کدام آنها جماعتي بودند پس وحي نموديم بسوي موسي زماني که قومش از او آب طلبيدند اينکه بزن بعصاي خود سنگ را پس شکافته شد از آن سنگ دوازده چشمه آب که از براي هر يک از اسباط چشمه معين شد که هر کدام از اينکه جماعت محل شرب
جلد 8 - صفحه 6
خود را بدانند و سايه انداختيم براي آنها از ابر سايه‌باني که از حرارت آفتاب اذيت نبينند و نازل کرديم بر آنها من‌ّ و سلوي را بخوريد از پاکيزه‌هايي که خداوند روزي شما کرده و ما ظلم بآنها نکرديم و لکن خود آنها بودند که بخود ظلم کردند.
توضيح کلام- خداوند در سن‌ّ پيري دو پسر بابراهيم عطاء فرمود الحَمدُ لِلّه‌ِ الَّذِي وَهَب‌َ لِي عَلَي الکِبَرِ إِسماعِيل‌َ وَ إِسحاق‌َ ابراهيم آيه 41، و از هر کدام نسل ابراهيم تا قيامت باقي است و سبط اولاد اولاد را ميگويند و از اينکه جهت حضرت حسن و حسين را سبطي رسول اللّه مينامند، و اسحق يعقوب را آورد و سبط اسحق که اسرائيل نام داشت اولاد يعقوب هستند و آنها دوازده نفر بودند و از هر کدام جمعيت زيادي بوجود آمد که دوازده سبط شدند، و اما از اولاد اسمعيل قبائل عرب تشکيل شد و هر طائفه را قبيله نام نهادند مقابل اسباط بني اسرائيل وَ قَطَّعناهُم‌ُ اثنَتَي عَشرَةَ أَسباطاً که اينکه دوازده سبط از يک ديگر جدا بودند و خداوند ميان آنها را جدايي انداخت که مزاحم يکديگر نباشند و از براي هر سبطي رئيسي قرار داد که در تحت اطاعت او باشند و رؤساء در تحت اطاعت نبي‌ّ وقت که در عهد موسي موسي بود باشند که زحمت انبياء کمتر باشد امما که هر سبطي جماعت کثيري بودند بالغ بر الوفي که هر کدام يک امتي ميشدند وَ أَوحَينا إِلي مُوسي إِذِ استَسقاه‌ُ قَومُه‌ُ طلب آب کردند بعضي گفتند در تيه بوده و بعضي گفتند در حال مسافرت بوده که از دريا گذشتند و از فرعونيان نجات پيدا کردند خداوند وحي فرستاد بر موسي أَن‌ِ اضرِب بِعَصاک‌َ الحَجَرَ الف و لام الحجر عهد است و سنگ مخصوصي بوده، و در اخبار داريم که اينکه عصا و حجر بآدم عنايت شده و جزو ميراث انبياء و اوصياء و ودايع نبوت و امامت بوده و الان در خدمت حضرت بقية اللّه [عج] است و پس از ظهورش اصحابش را بدين وسيله آب
جلد 8 - صفحه 7
ميدهد فَانبَجَسَت مِنه‌ُ اثنَتا عَشرَةَ عَيناً در اينجا تعبير بانبجاس فرموده و در سوره بقره بانفجار فَانفَجَرَت مِنه‌ُ اثنَتا عَشرَةَ عَيناً آيه 57، و فرق بين اينکه دو گفتند که انبجاس ابتداء خروج ماء است از چشمه و قليل است و انفجار پس از زماني است که دهنه چشمه باز ميشود و آب کثير خارج ميشود قَد عَلِم‌َ کُل‌ُّ أُناس‌ٍ يعني هر امتي از سبطي که براي آنها معين شده مشربهم محل شرب که مزاحم يکديگر نباشند وَ ظَلَّلنا عَلَيهِم‌ُ الغَمام‌َ از تفسير قمي از حضرت باقر عليه السّلام روايت شده مفادش اينست که موقعي که از دريا گذشتند در بياباني وارد شدند که حرارت شمس تابيده بود و نه گياهي و مأکولي داشتند و نه آبي بموسي اعتراض کردند که ما را از آباديها بيرون کردي ميخواهي ما را بيابان مرگ کني خداوند ابري فرستاد سايبان بر سر آنها بود از حرارت شمس نجات پيدا کردند وَ أَنزَلنا عَلَيهِم‌ُ المَن‌َّ وَ السَّلوي معروف بين مفسرين من‌ّ را ترنجبين تفسير کردند، لکن در اخبار دارد شيئي بود حلو و شيرين و خداوند منّت گذارده بر آنها فرستاده لذا او را من‌ّ ناميدند و سلوي مرغ بريان کرده کُلُوا مِن طَيِّبات‌ِ ما رَزَقناکُم خداوند ميفرمايد بخوريد از چيزهاي پاکيزه که من‌ّ و سلوي و آب خارج از حجر و سايه غمامه تماما تفضل الهي بر آنها بوده مع ذلک اينکه همه فساد از آنها صادر ميشود لذا ميفرمايد وَ ما ظَلَمُونا کسي ظلم بخدا نميکند هر چه ميکند بخود ميکند وَ لکِن کانُوا أَنفُسَهُم يَظلِمُون‌َ يعني يظلمون بانفسهم
هر چه هست از قامت ناساز بي‌اندام ما است || ور نه تشريف تو بر بالاي کس کوتاه نيست
8