تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
سوره الأعراف «7»: آيات 164 تا 166
وَ إِذْ قالَتْ أُمَّةٌ مِنْهُمْ لِمَ تَعِظُونَ قَوْماً اللَّهُ مُهْلِکُهُمْ أَوْ مُعَذِّبُهُمْ عَذاباً شَدِيداً قالُوا مَعْذِرَةً إِلى رَبِّکُمْ وَ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ (164) فَلَمَّا نَسُوا ما ذُکِّرُوا بِهِ أَنْجَيْنَا الَّذِينَ يَنْهَوْنَ عَنِ السُّوءِ وَ أَخَذْنَا الَّذِينَ ظَلَمُوا بِعَذابٍ بَئِيسٍ بِما کانُوا يَفْسُقُونَ (165) فَلَمَّا عَتَوْا عَنْ ما نُهُوا عَنْهُ قُلْنا لَهُمْ کُونُوا قِرَدَةً خاسِئِينَ (166)
ترجمه
و چون گفتند جماعتى از آنها چرا موعظه ميکنيد گروهى را که خدا هلاک کننده است آنها را يا عذاب کننده است آنان را عذابى سخت گفتند براى تقديم عذر بسوى پروردگار شما و شايد آنها بپرهيزند
پس چون فراموش کردند آنچه پند داده شدند بآن نجات داديم آنانرا که نهى مى‌کردند از بدى و گرفتيم آنانرا که ستم کردند بعذابى سخت براى بودنشان که نافرمانى مينمودند
پس چون سرکشى کردند از آنچه نهى شدند از آن گفتيم مر ايشان را باشيد بوزينه‌گان راندگان.
تفسير
اهالى قريه کنار درياى مذکوره که نام آن ايله بوده سه دسته بودند جمعى صيد ماهى بکيفيّت مذکوره در آيه سابقه مينمودند و بعضى نمينمودند و ساکت بودند و برخى نمينمودند و دسته اول را نهى ميکردند و دسته دوم بدسته سوم ميگفتند چرا اينها را موعظه ميکنيد وعظ بحال آنها ثمر ندارد چون متّعظ نميشوند و شرط نهى از منکر که احتمال تأثير است موجود نيست خدا ميخواهد آنها را در دنيا هلاک کند يا در آخرت معذّب بعذاب شديد فرمايد ايشان جواب ميدادند که موعظه مينمائيم آنها را براى آنکه عذر باشد از ما نزد خدا که در اداء تکليف خودمان که نهى از منکر است کوتاهى نکرديم علاوه بر آنکه نبايد مأيوس شد از تأثير شايد آنها از خدا بترسند و از اين امر نامشروع پرهيز نمايند و چون مواعظ و نصايح مشفقانه دسته سوم در آنها مؤثر نشد بلکه در طاق نسيان گذاردند و معامله فراموش شده با آن مواعظ حقّه نمودند ايشان از آنها کناره‌گيرى کرده در قريه ديگرى ساکن شدند و خداوند آنها را مسخ فرمود بصورت ميمون بطورى که اهل قراء اطراف يک يک آنها را ميشناختند و سه روز زنده بودند و بعد از سه روز باد سام و باران شديدى آمد و آنها را سوزاند و بدريا ريخت و از آنها و نسلشان کسى و چيزى باقى
جلد 2 صفحه 487
نماند و دسته دوم هم با دسته اول در عذاب شريک بودند براى ترک نهى از منکر و عدّه هالکين جمعا هفتاد هزار نفر وعده ناجين ده هزار و کسرى بوده چنانچه در تفسير امام (ع) از حضرت سجاد (ع) نقل شده است و در مجمع از حضرت صادق (ع) نقل نموده که دو فرقه هلاک شدند و فرقه سوم نجات يافتند و در کافى از آنحضرت و عياشى ره از امام باقر (ع) قريب به اين مضمون را نقل نموده که آنها سه صنف بودند يک صنف که تارک معصيت و آمر باطاعت بودند نجات يافتند و دو صنف ديگر که تارک هر دو و تارک امر بمعروف بودند هلاک و مسخ شدند و بنابر اين دسته اول دو معصيت نمودند يکى صيد و ديگر ترک نهى از منکر و دسته دوم يک معصيت که همان ترک نهى از منکر بوده و شايد فلمّا عتوا اشاره بهمان تکبّر و سرکشى از نهى باشد و شايد مراد تکبر و سرکشى از ترک منهىّ عنه باشد و اينکه در آيه سوم تغيير عنوان داده شده شايد براى اشاره باستحقاق دو عذاب و تمهيد مقدمه براى عذاب دوم باشد که در ذکر مؤخر شده اگر چه در خارج مقدم بوده چنانچه اشاره شد که اول مسخ شدند و بعد از آن سوختند در هر حال سيره الهيّه بر اين جارى شده که وقتى قومى معصيت نمودند و قومى ساکت ماندند و عذاب نازل شد همه را بيک نهج فرا ميگيرد و خطاب خداوند بکلمه کن و کونوا امر تکوينى او است که امر باش بچيزى با بودنش در خارج متّحد است و بعضى معذرة برفع قرائت نموده‌اند يعنى اين موعظه ما عذرى است براى ما نزد پروردگار و خاسئين يعنى مطرودين و محرومين از هر خيرى مأخوذ از است خساء الکلب يعنى راند سگ را.