اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ قَطَّعناهُم فِي الأَرض‌ِ أُمَماً مِنهُم‌ُ الصّالِحُون‌َ وَ مِنهُم دُون‌َ ذلِک‌َ وَ بَلَوناهُم بِالحَسَنات‌ِ وَ السَّيِّئات‌ِ لَعَلَّهُم يَرجِعُون‌َ (168)
و از يکديگر جدا کرديم آنها را گروه گروه بعض آنها صالحين هستند و بعض آنها پست‌تر از صالحين و ابتلاء نموديم آنها را بحسنات و سيّئات بايستي آنها بر گردند وَ قَطَّعناهُم يعني دسته دسته هر دسته در يک شهر و يک مملکتي چنانچه امروز در نوع ممالک دنيا جماعتي از يهود هستند بلکه در نوع شهرهاي يک مملکت امما جمع امّة است و امة در آيات اطلاقاتي دارد و ظاهرا در اينجا تيره تيره که از حيث عقائد و اخلاق و اعمال و رفتار مختلف بودند مِنهُم‌ُ الصّالِحُون‌َ بعض آنها از صلحاء هستند که از هر جهت مؤمن متقي مطيع انبياء و اوصياء آنها وَ مِنهُم دُون‌َ ذلِک‌َ و تعبير بدون يعني از هر جهت صالح نيستند و اينها هم گروه گروه هستند از مرتبه صالح مطلق پائين‌تر ولي مراتب مختلفه دارد تا درجه کفر و فساد و نفاق که اکثريت با اينها است هر چه بالا رود در طرف اقليت ميافتد تا بحد صالحين که اقل‌ّ از کل طوائف و فرق هستند وَ بَلَوناهُم بِالحَسَنات‌ِ وَ السَّيِّئات‌ِ مراد از حسنات نعم و تفضلات از فراواني نعمتها و ارزاني و وسعت رزق و زيادتي مال و طول عمر و صحت بدن و امنيت و ساير نعمتها که تمام اينها امتحان است اگر شکرگزار شدند و بمصرف خود صرف کردند و طغيان و سرکشي نکردند از نيکان ميشوند و اگر بر خلاف آن کردند از بدان و مراد از سيّئات بلاها و مصائب از فقر و ضيق معيشت و گرفتار ظالم و موت و مرض و ساير بلاها که آنها هم امتحان است اگر صبر کردند و دست از وظائف شرع برنداشتند و راضي بقضاء الهي شدند از نيکان و اگر بر خلاف آن کردند از بدان و اينکه دو قسم امتحان از خصيصه يهود نيست خداوند تمام بندگانش را بانحاء مختلفه امتحان ميکند بلکه بسا يک نعمت بيک بنده ميدهد هزار نفر بندگان را امتحان
جلد 8 - صفحه 19
ميکند يا يک بلاء بيک نفر ميرسد هزار نفر امتحان ميشوند لَعَلَّهُم يَرجِعُون‌َ مکرر گفته‌ايم که لعل‌ّ در اينکه موارد براي ترجي نيست زيرا جهل در مبدء راه ندارد بلکه بمعني بايد که البته بايد بندگان در موارد نعمتها و بلاها رو بخدا روند براي اينکه سلب نعمت از آنها نشود و دفع بليات از آنها بشود و معناي رجوع يعني دست از اعمال زشت و عقائد فاسده و اخلاق پست بردارند.