تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ إِذِ ابْتَلى إِبْراهِيمَ رَبُّهُ بِکَلِماتٍ فَأَتَمَّهُنَّ قالَ إِنِّي جاعِلُکَ لِلنَّاسِ إِماماً قالَ وَ مِنْ ذُرِّيَّتِي قالَ لا يَنالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ (124)
بعد از ذکر احوال حضرت موسى عليه السلام و امت او، بيان حضرت ابراهيم عليه السلام را فرمايد:
وَ إِذِ ابْتَلى إِبْراهِيمَ رَبُّهُ: و ياد بياور و منتهى شود علم تو اى پيغمبر زمانى را که امتحان فرمود ابراهيم عليه السلام را پروردگارش، بِکَلِماتٍ: به سخنان و سننى که متعبّد نمود او را، فَأَتَمَّهُنَ: پس حضرت ابراهيم عليه السلام به اتمام رسانيد و قيام نمود به آن، چنانکه بايد و وانگذاشت چيزى از آن را. در آيه شريفه سه مطلب است:
مطلب اول: معنى ابتلا- ابتلا در اصل، مأخوذ از بلا به معنى تکليف به امر شاق و مرادف با اختيار و امتحان ذکر مى‌شود نسبت به کسى که جاهل باشد به عاقبت امر، لکن نسبت به ذات علام الغيوب، اطلاق آن خلاف واقع، و جايز نيست. بنابراين مراد تکليف است به امرى که نزد آن اطاعت و مخالفت مکلّف در خارج محقق و ظهور يابد، و امتحان انبياء علوّ درجه و رفع مرتبه و ثبوت جلالت آنها به عالميان معرفى گردد، و لذا تعبير شده به اوامر امتحانيه.
مطلب دوم: بيان کلمات- مفسرين را اقوالى است:
اول- على بن ابراهيم قمى فرمايد: سنن حنيفيه عشره است: پنج در سر:
1- گرفتن شارب. 2- گذاشتن ريش. 3- تراشيدن سر. 4- مسواک.
5- خلال. و پنج در بدن: 1- ازاله موى بدن. 2- ختنه کردن. 3- ناخن گرفتن. 4- غسل جنابت. 5- طهور به آب.
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 248
دوم- تفسير برهان- مفضل روايت نموده که از حضرت صادق عليه السلام پرسيدم از کلمات؟ فرمود: همان کلماتى که به آدم عليه السلام تلقين نمود اسئلک بحقّ محمّد و علىّ و فاطمة و الحسن و الحسين الّا تبت علىّ.
گفتم: معنى فاتمّهنّ چيست؟ فرمود: اتمام آن نمود تا به قائم عجل اللّه فرجه دوازده نفر امام، نه نفر از اولاد حضرت حسين عليه السلام. پرسيدم از آيه جَعَلَها کَلِمَةً باقِيَةً فِي عَقِبِهِ فرمود: خدا معين و مقرر ساخت امامت را در عقب حضرت حسين عليه السلام تا روز قيامت. گفتم: چگونه خداى تعالى امامت را در اولاد حضرت حسين عليه السلام وضع فرمود نه در اولاد حضرت حسن عليه السلام و حال آنکه هر دو سبط حضرت رسالت صلّى اللّه عليه و آله و سلم و سيد جوانان اهل بهشتند؟ فرمود: حضرت موسى و هارون عليهما السلام نبى مرسل و برادر يکديگر بودند، خدا نبوت را در صلب هارون عليه السلام نهاد نه در صلب موسى عليه السلام و کسى را نرسد که چرا حق تعالى چنين کرد، زيرا در ضمن آن حکمت و مصلحتى هست که بندگان به آن علمى ندارند و حق سبحانه در جميع افعال حکيم است لا يُسْئَلُ عَمَّا يَفْعَلُ وَ هُمْ يُسْئَلُونَ «1».
سوم- در منهج- از حضرت صادق عليه السلام روايت نموده که مراد به کلمات که حضرت ابراهيم عليه السلام را ابتلا فرمود، ذبح حضرت اسماعيل عليه السلام بود.
چهارم- طبرسى در مجمع فرمايد: امور متعدده در تحت کلمات مندرج است هر گاه مراد از آن معانى باشد: 1- يقين. 2- معرفت به توحيد. 3- شجاعت. 4- حلم. 5- سخاوت. 6- عزلت. 7- امر به معروف و نهى از منکر. 8- توکل. 9- صبر. 10- محنت در نفس. 11- محنت در ولد.
12- محنت در اهل. 13- دفع سيئه به حسنه. 14- جمع نمودن شروط طاعات. 15- استجابت دعا. 16- اصطفاى او در دنيا. 17- اعطاى مقام خلت. 18- اقتداى انبياء به او. 19- خشوع و خضوع در طاعت. 20- مرتبه امامت، چنانچه بعد مى‌فرمايد:
«1» تفسير برهان، جلد اوّل، صفحه 147، ذيل آيه 124 بقره.
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 249
مطلب سوم: خصايص آن حضرت- از سعيد بن مسيب منقول است که حضرت ابراهيم عليه السلام اول کسى بود که مهمان را ضيافت نمود، و اول کسى بود که شارب را چيد، و اول کسى بود که ختنه نمود، و اول کسى بود که موى بدن ازاله کرد، و اول کسى بود که چون موى سفيد در محاسن خود ديد گفت: خداوند اين چيست؟ خطاب آمد: اين وقار است. عرض کرد: زياد فرما وقار مرا، و اول کسى بود که مقاتله نمود در راه خدا، و اول کسى بود که اخراج خمس نمود، و اول کسى بود که نعلين پوشيد، و اول کسى بود که اخذ رايات کرد.
قالَ إِنِّي جاعِلُکَ لِلنَّاسِ إِماماً: فرمود خدا بدرستى که من قرار دهنده‌ام تو را اى ابراهيم براى مردمان پيشواى در دين که همه صلحا بعد از تو اقتدا نمايند به تو. امامت حضرت ابراهيم عليه السلام عام بود به تمام عالميان، زيرا هيچ پيغمبرى بعد از او مبعوث نشد مگر آن که مأمور بود به اتباع، و لذا حضرت خاتم صلّى اللّه عليه و آله و سلم مأمور شد که: وَ اتَّبَعَ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً: و امت مرحومه را نيز امر فرمود که: مِلَّةَ أَبِيکُمْ إِبْراهِيمَ. و چون خداى تعالى حضرت ابراهيم عليه السلام را به شرف امامت مشرف ساخت، قالَ وَ مِنْ ذُرِّيَّتِي: گفت و از بعضى فرزندان مرا نيز امام گردان. قالَ لا يَنالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ: فرمود خدا نمى‌رسد عهد مرا که امامت باشد به ستمکاران، يعنى گناهکاران. اين اجابت ملتمس حضرت ابراهيم عليه السلام و تنبيه است بر آنکه بعضى از ذريه او ظالم باشند و امامت به ايشان نرسد، زيرا امامت امانت و عهد الهى، و ظالم قابليت آنرا ندارد.
ليس من اذنب يوما بامام
کيف من اشرک دهرا و کفر
تبصره: آيه شريفه را دلالاتى است:
1- دليل است بر آنکه پيغمبر و امام بايد معصوم باشند از گناه کبيره و صغيره و خطا و سهو و نسيان تا شايستگى مقام نبوت و امامت را داشته باشند.
2- آنکه فاسق البته ظالم است، و ظالم را ممنوع فرموده از اعطاى عهد امامت.
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 250
3- آنکه امام بايد منصوص باشد از جانب حق تعالى بدليل: إِنِّي جاعِلُکَ لِلنَّاسِ إِماماً، زيرا حضرت ابراهيم عليه السلام را خداوند برگزيده براى امامت.
بنابراين منصب امامت تخصص باشد نه تخصيص، و به هيچ وجه مردم را در آن دخالتى نخواهد بود.
در کتاب کافى- کلينى از حضرت باقر عليه السلام روايت نموده فرمود: بدرستى که خداى تعالى اتخاذ فرمود حضرت ابراهيم عليه السلام را بنده پيش از آنکه اتخاذ نمايد او را پيغمبر، و اتخاذ نمود او را نبى پيش از آنکه فراگيرد او را رسول، و اتخاذ فرمود او را رسول پيش از آنکه اتخاذ نمايد او را خليل، و اتخاذ نمود او را خليل پيش از آنکه فرا گيرد او را امام، پس وقتى جمع شد در او اين صفات فرمود: إِنِّي جاعِلُکَ لِلنَّاسِ إِماماً «1».
زمخشرى- از علماى عامه در کشاف گفته: آيه شريفه دال است بر آنکه فاسق صلاحيت امامت ندارد، و چگونه او سزاوار امامت باشد و حال آنکه جايز نيست براى او حکومت، و شهادت و اطاعت او واجب نباشد، و خبر او مقبول نيست و او را مقدم نتوان داشت براى نماز تحقيق: ظالم اگرچه توبه کند، از تحت آيه شريفه «لا يَنالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ» خارج نشود، زيرا ظالم يعنى کسى که ثابت شده بر او ظلم. و اين معنى بر او صادق است دائما، پس نفى رسيدن به آن موجب حکم است به اينکه نمى‌رسد مرتبه امامت به ظالم و نخواهد رسيد به آن. حاصل آنکه:
امامت شايسته نيست کسى را که ظلم به خود يا به غير نموده اگرچه آنى باشد. و آيه مقيّد به وقتى دون وقتى نيست، پس واجب است حمل بر جميع اوقات، پس امامت او را نرسد اگرچه توبه هم نمايد. و نيز در اطلاق حقيقى اسم مشتق بقاى مشتق منه شرط نيست و الا لازم آيد اطلاق مؤمن بر نائم در حال خواب مجاز باشد، و مسلوب الايمان شود و حال آن که چنين نيست، بلکه ايمان بر او صادق است دائما، لذا نائم را مؤمن گويند، زيرا ايمان او را
«1» اصول کافى، کتاب الحجّة، جلد اوّل، صفحه 175، حديث 4.
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 251
ثابت است در وقت خواب، اگرچه تصديق او را حاصل نيست.
دليل عرفى: فطرت و عقل جميع ملل و نحل و تمام حکومات متمدنه عالم، حکم کند و از قوانين سياسيه خود مقرر دارند به اينکه کسى که به سبب جرم و جنايتى حکم شد بر خيانت او و عقوبت و جزائى بر او، اگرچه حبس کمى باشد، اين شخص از حقوق اجتماعى محروم مى‌باشد و وظيفه او مداخله در امور عامه نيست؛ چه برسد به رياست کليه و فرمانفرمائى جامعه بشريه و خلافت الهيه.
تفسير بلاغى: از امالى شيخ مسند او مناقب ابن المغازلى مرفوعا از ابن مسعود از حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلم در آيه شريفه از قول خدا به حضرت ابراهيم عليه السلام مى‌فرمايد کسى که سجده نمود «صنم» را قرار ندهم او را امام.
و فرمود حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلم منتهى شد دعوت به من و برادرم على عليه السلام که سجده ننمود هيچيک از ما بتى را هرگز «1».
و محقق است کسانى که قبل از اسلام مدتى بت پرستى نموده باشند، سزاوار و شايسته مقام خلافت الهيه و امامت کليه را نخواهند بود! تتمه: در احتجاج طبرسى رحمه الله حضرت رضا عليه السلام در ذيل حديثى فرمايد: و بدانيد امامت اجل است در قدر، و اعظم در شأن، و اعلى در مکانت، و دور باشد از آنکه مردمان به عقول خود به آن رسند و به اختيار خود امامى تعيين کنند. خداى تعالى حضرت ابراهيم عليه السلام را مخصوص گردانيد به امامت بعد از اعطاء نبوت و خلت، و آن را مرتبه سوم گردانيد و به آن او را مشرف و مفضل گردانيد: که إِنِّي جاعِلُکَ لِلنَّاسِ إِماماً. حضرت ابراهيم عليه السلام به آن مبتهج و مسرور شده گفت: وَ مِنْ ذُرِّيَّتِي، خطاب آمد: لا يَنالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ؛ پس به اين آيه امامت ظالم باطل شد تا قيامت «2».
«1» تفسير آلاء الرحمن، صفحه 124.
«2» اصول کافى، کتاب الحجّة، باب نادر فى فضل الامام (جلد اوّل صفحه 199)
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 252