اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ إِذ أَخَذَ رَبُّک‌َ مِن بَنِي آدَم‌َ مِن ظُهُورِهِم ذُرِّيَّتَهُم وَ أَشهَدَهُم عَلي أَنفُسِهِم أَ لَست‌ُ بِرَبِّکُم قالُوا بَلي شَهِدنا أَن تَقُولُوا يَوم‌َ القِيامَةِ إِنّا کُنّا عَن هذا غافِلِين‌َ (172)
و ياد کن زماني که گرفت پروردگار از اولادان آدم از پشت آنها ذريّه آنها را و شاهد گرفت بر نفوس آنها که آيا نيستم پروردگار شما گفتند بلي شهادت ميدهيم اينکه مي‌گوييد روز قيامت که ما محققا بوديم از اينکه اقرار غافلين اينکه آيه شريفه از مشکلات آيات بلکه از متشابهات قرآني است و تأويلات و تفسيرات حکماء و متکلمين و مفسرين در اينکه آيه زياد است و نقل کلمات آنها و رد و ايراد هر يک بر ديگري بسيار و از طور اينکه کتاب خارج و اخبار وارده در اينکه باب کثير است در برهان 36 حديث از کافي کليني و من لا يحضر صدوق و امالي طوسي و سيد رضي و عياشي و غيرهم روايت کرده و در مجمع البيان اينکه احاديث را ردّ کرده بدعوي اينکه اينها بين موقوفه يا مرفوعه است و رد اينها
جلد 8 - صفحه 25
بعد از اخذ از کتب معتبره و فوق حدّ تظافر من حيث السند بسيار مشکل است بلي من حيث الدلالة ميتوان گفت از متشابهات اخبار است و بالجمله اسلم اينست که ردّ علم آن را بخدا و راسخون در علم نمائيم چنانچه ميفرمايد وَ ما يَعلَم‌ُ تَأوِيلَه‌ُ إِلَّا اللّه‌ُ وَ الرّاسِخُون‌َ فِي العِلم‌ِ آل عمران آيه 5، و اگر چيزي در اينکه مورد بگوئيم بنحو احتمال است و اقرب بنظر نه بنحو جزم و يقين.
و خلاصه آنچه بنظر ميرسد اينست که خداوند تبارک و تعالي ارواح بندگان را قبل از اجساد آفريد چنانچه مکرر تذکر داده‌ايم و اينکه ارواح در عوالمي سير دارند که يکي در همين عالم تعلق باجساد گرفته و مناط تکليف و ثواب و عقاب در اينکه عالم است و يکي بعالم مثال که صور برزخيه و قالب مثالي صورت بدون ماده چنانچه گذشت بيان آن.
و من جمله از اينکه عوالم عالم ذرّ است که خداوند تمام ذريّه آدم را تا روز قيامت در صلب حضرت آدم قرار داد آنهم نه بنحو عرضي تا مورد بعض اشکالات شود و خلاف ظاهر آيه باشد بلکه بنحو طولي مثلا جنابعالي در صلب پدر و او در صلب جدّ و هکذا پس بيک معني همه در صلب آدم و بيک معني هر يک در صلب پدر بلاواسطه خود و ميتوان همه را ذريه آدم گفت و نسبت مفرد داد چنانچه از قول شيطان ميفرمايد لَأَحتَنِکَن‌َّ ذُرِّيَّتَه‌ُ و ميتوان هر يک را ذريه ديگري گفت و نسبت جمع داد چنانچه در اينکه آيه است و همچنين ميتوان گفت همه در ظهر آدم بودند و ميتوان گفت هر يک در ظهر ديگري چنانچه در آيه تعبير بظهورهم و ذريتهم فرموده و علل طولية هم همين نحو است ممکن است تمام را نسبت بعلة العلل داد و ممکن است بگويي هر يک معلول علت خود است و باين بيان بسياري از اشکالات که کرده‌اند حل ميشود.
و مطلب ديگر آنکه خداوند قادر متعال پس از اخراج اينکه ذريات ارواح
جلد 8 - صفحه 26
را که از مجردات بودند هر يک را تعلق بيکي از اينکه ذراري داد که اينکه اولين تعلق ارواح بود اينها داراي عقل و شعور و ادراک شدند چنانچه قبل از تعلق در همان عالم ارواح داراي عقل و شعور و ادراک بودند، بنا بر اينکه قابل خطاب و سؤال و جواب شدند.
و اشکال به اينکه اگر چنين بود بايد اقلا بعض آنها متذکر آن عالم باشند نه بکلي غافل شوند اينهم مدفوع است بنقض بعالم ارواح که جنود مجنده بودند و تآلف و تناکر داشتند و در اينکه عالم احدي خبر از آن عالم ندارد و خداوند بتوسط انبياء و اوصياء خبر داده و همچنين در عالم قيامت که ميفرمايد يَوم‌َ يَبعَثُهُم‌ُ اللّه‌ُ جَمِيعاً فَيُنَبِّئُهُم بِما عَمِلُوا أَحصاه‌ُ اللّه‌ُ وَ نَسُوه‌ُ وَ اللّه‌ُ عَلي کُل‌ِّ شَي‌ءٍ شَهِيدٌ مجادله آيه 7، خداوند بواسطه نامه‌هاي اعمال و شهادت اعضاء و جوارح و ملائکه کتبه و انبياء و ائمه اثبات ميفرمايد در اينکه مورد هم بشهادت قرآن بيان فرموده و در بعض اخبار دارد که مجرد اقرار بتوحيد نبوده بلکه اقرار بنبوت حضرت رسالت صلّي اللّه عليه و آله و سلّم و ولايت ائمه اطهار [ع] هم گرفته شده هذا ما عندنا و اللّه بکل شيئي عليم و باين بيان ممکن است دفع اشکالات وارده و جمع بين مفاد اخبار نمود و آن را در عهده علماء اعلام ميگذاريم و ميرويم [شرح الفاظ آيه] وَ إِذ أَخَذَ رَبُّک‌َ اخذ بمعني اخراج است مِن بَنِي آدَم‌َ از خود حضرت آدم هم اخذ ميثاق شد لکن چون او ذريه ديگري نبود لذا از مورد آيه خارج است مِن ظُهُورِهِم گفتيم هم نسبت بمفرد صحيح است هم نسبت بجمع ذريّتهم الي يوم القيمة هر يک را از ظهر پدران وَ أَشهَدَهُم عَلي أَنفُسِهِم هر نفسي را شاهد گرفتيم براي خود أَ لَست‌ُ بِرَبِّکُم چون داراي عقل و شعور شدند بواسطه تعلق ارواح آنها بآنها اقرار گرفت از آنها قالوا اقرار کردند و گفتند بَلي شَهِدنا بلي شهادت داديم لکن فرداي قيامت مشرکين دو نحوه اعتذار ميجويند يکي آنکه
جلد 8 - صفحه 27
ميگويند أَن تَقُولُوا يَوم‌َ القِيامَةِ إِنّا کُنّا عَن هذا غافِلِين‌َ خداوند خبر ميدهد که فرداي قيامت همچه عذري ميآورند، و کلمه ان تقولوا متعلق بمحذوف است يعني لکنّکم تقولوا و لکن اينکه عذر پذيرفته نيست زيرا خداوند بتوسط قرآن بشما خبر داد که همچه اقراري کرده‌ايد و مع ذلک در دنيا مشرک شديد، و ديگر عذر آنها اينست که ميگويند