تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ إِذِ ابْتَلى إِبْراهِيمَ رَبُّهُ بِکَلِماتٍ فَأَتَمَّهُنَّ قالَ إِنِّي جاعِلُکَ لِلنَّاسِ إِماماً قالَ وَ مِنْ ذُرِّيَّتِي قالَ لا يَنالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ (124)
ترجمه
و هنگاميکه آزمايش نمود ابراهيم را پروردگارش بکلماتى پس تمام نمود آنها را گفت همانا من قرار دهنده ام تو را براى مردم امام گفت و از نسل من گفت نميرسد عهد من بستمکاران.
تفسير
قمى فرموده که آزمايش الهى آن بود که در خواب نمود حضرت ابراهيم (ع) را که فرزند خود را ذبح مى‌کند و او از عهده امتحان برآمد و مصمم بکشتن پسر خود گشت و مقدمات آنرا فراهم نمود و در مقام امتثال برآمد در آنوقت خداوند براى پاداش انقياد تامى که از آنحضرت بروز نمود فرمود من تو را امام مردم نمودم او عرض کرد امامت را در ذريه من نيز مقرر فرما فرمود لا ينال عهدى الظالمين يعنى نميباشد در عهد من امام ظالم پس نازل فرمود بر او حنيفيت را و آن پاک بودن است در ده موضع پنج از آن در سر است که زدن شارب و گذاردن ريش و چيدن مو و مسواک نمودن و خلال کردن است و پنج از آن در بدن است که ازاله مو از بدن و گرفتن ناخن و ختنه نمودن و غسل جنابت و وضو است و اين حنيفيه طاهره است که حضرت ابراهيم آورده و تا روز قيامت باقى است و در خصال از حضرت صادق (ع) روايت شده است که کلمات همان بود که حضرت آدم (ع) تلقى نمود از خداوند و توبه‌اش قبول شد و آن آنستکه گفت خداوندا ميخواهم از تو بحق محمد و على و فاطمه و حسن و حسين
جلد 1 صفحه 169
که توبه مرا قبول فرمائى پس خداوند قبول فرمود راوى سؤال ميکند پس معنى قول خدا که فرموده پس تمام کرد آنکلمات را چيست امام صادق (ع) فرمود يعنى تمام کرد آن کلمات را تا قائم دوازده امام را که نه امام از اولاد حسين (ع) است و در کافى از حضرت صادق روايت نموده که خداوند تعالى اولا حضرت ابراهيم را بنده خود قرار داد ثانيا نبيّش فرمود ثالثا رسولش گردانيد رابعا خليلش خواند خامسا امامش قرار داد و چون به مقام جامع مقامات پنجگانه رسيد براى عظمت اين مقام و بزرگى اين منصب در نظر آنحضرت از خداوند تعالى مسئلت نمود که اين مقام را در ذريه‌اش برقرار فرمايد خداوند فرمود منصب الهى بظالم نميرسد سفيه امام تقى نميشود کسيکه پرستش بت کرده قابل امامت نيست فيض ره فرموده اين کنايه است بخلفاى ثلاثه چونکه آنها قبل از اسلام بت پرست بودند حقير عرض مى‌کنم اما امير المؤمنين (ع) را اهل سنت هم قائلند که سجده بغير خداوند يگانه نفرموده به اين جهت نسبت بآنحضرت کرم اللّه وجهه ميگويند و نسبت بساير خلفاء رضى اللّه عنه و در عيون قريب بمضمون اين حديث را از حضرت رضا (ع) نقل نموده و ذيلا آنحضرت تصريح فرموده بآنکه اين آيه دلالت دارد بر بطلان امامت هر ظالمى تا روز قيامت لذا بعضى از علماء اصول از اين راه خواسته‌اند استدلال نمايند بر آنکه مشتق حقيقت است در اعم از متلبس بمبدء در حال و ماضى زيرا اگر اختصاص بمتلبس در حال داشته باشد استدلال باين آيه براى ابطال خلافت خلفاى ثلاث تمام نميشود زيرا آنها در حين تصدى امر خلافت بر حسب ظاهر بت پرست نبودند و در کفاية الاصول مفصلا تعرض بشبهه و جوابش شده است و خلاصه جواب آنستکه ظاهر آيه دلالت دارد بر آنکه کسيکه ظالم باشد و لو در يک آن از ازمنه سابقه قابل تصدى امامت نيست ابدا و بنظر حقير اينمعنى از مناسبت حکم با موضوع استفاده ميشود چون معلوم ميشود عدم نيل بامامت معلول ظلم است و در مقام اعطاء منصب اگر بگويند اين منصب بظالم نميرسد معلوم ميشود ظلم سوء سابقه ايست که مانع از رسيدن بمقام است و اين مقام حسن سابقه لازم دارد و نيز معلوم ميشود که بايد امام معصوم باشد چنانچه در ذيل روايت عيون هم اشاره شده است چونکه عاصى ظالم بر نفس است و نيز معلوم ميشود که امامت منصب الهى است و بايد از خداوند بهر کس قابل باشد برسد و بدست مردم نيست و الا حضرت ابراهيم از خدا مسئلت نمينمود که اين مقام را در ذريه او
جلد 1 صفحه 170
قرار دهد با آنکه علم بعصمت نميتوان پيدا کرد مگر بعد از علم بامامت چگونه ميشود خداوند اختيار مقامى را که مشروط بامرى است که احراز آن براى خلق ممکن نيست بعهده مردم بگذارد به اين جهت است که فخر رازى در اين مقام از بيچارگى اقرار عجيبى نموده ميگويد شيعه باين آيه تمسک نموده‌اند بر وجوب عصمت امام از گناه ظاهرا و باطنا و اماما قائليم به اين که مستفاد از آيه اينست ولى ترک کرديم اعتبار عدالت باطنى را پس باقى ماند اعتبار عدالت ظاهرى غافل از آنکه خداوند جزاى کسانى را که ايمان آوردند ببعضى از کتاب و کافر شدند ببعضى در آيه هشتادم اين سوره بيان فرموده است و نيز معلوم ميشود که مقام امامت فوق مرتبه عبوديت و نبوت و رسالت و خلّت است که در مرتبه پنجم طلب شده است و ظاهرا مراد مقام ولايت کليه الهيه است که فوق تمام مراتب است.