اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ إِذِ ابتَلي إِبراهِيم‌َ رَبُّه‌ُ بِکَلِمات‌ٍ فَأَتَمَّهُن‌َّ قال‌َ إِنِّي جاعِلُک‌َ لِلنّاس‌ِ إِماماً قال‌َ وَ مِن ذُرِّيَّتِي قال‌َ لا يَنال‌ُ عَهدِي الظّالِمِين‌َ (124)
(و ياد کن زماني را که ابراهيم را پروردگارش بکلماتي آزمايش نمود پس آن کلمات را باتمام رسانيد، خداوند فرمود همانا ترا پيشواي مردم قرار دادم ابراهيم گفت از ذريه من هم پيشوا قرار ده، فرمود عهد امامت من بستمکاران نميرسد.
کلام در تفسير اينکه آيه شريفه در چند مقام است:
(مقام اول در تفسير الفاظ آيه) اذ ظرف زمان ماضي و متعلق بمحذوف است يعني و اذکر إذ ابتلي و ابتلاء بمعني اختبار و امتحان است، و امتحان الهي نه براي کشف باطن و حقيقت است زيرا خداوند عالم السر و الخفيات بوده و از سرائر و ضمائر هر کس آگاه است بلکه براي اثبات و اظهار باطن شخص ممتحن «بفتح حاء» براي خود و ديگران است.
إِبراهِيم‌َ اسم پيغمبر بزرگواري است که پدر اسحق و اسمعيل بوده و نسب قريش و بني اسرائيل باو منتهي ميشود و قرآن اعتناء بسيار بشأن اينکه پيغمبر داشته و او را بسيار عظيم الشأن معرفي نموده چنانچه مذکور خواهد شد.
و در اينکه کلمه (اذ) بين قراء اختلاف است و چهار لغت در آن گفته‌اند بلکه آيه را باين لغات مختلفه قرائت نموده‌اند ولي بنا بر مسلک ما در تفسير
جلد 2 - صفحه 179
همان قرائت سياهي معتبر است و ابراهيم مفعول ابتلي و فاعل آن ربّه مي‌باشد.
بکلمات مفسرين در تفسير کلمات اختلاف نموده بعضي از جنس اقوال دانسته و برخي از جنس افعال، و اخباري از إبن عباس و غيره ذکر نموده‌اند که نزد ما معتبر نيست و ما اخباري را که از ائمه اطهار در اينکه مورد رسيده ذکر خواهيم نمود.
فَأَتَمَّهُن‌َّ بعضي فاعل اتم‌ّ را ربّه دانسته و جمله إِنِّي جاعِلُک‌َ لِلنّاس‌ِ إِماماً الي آخر را تفسير کلمات ذکر نموده‌اند ولي مشهور فاعل اتم‌ّ را ابراهيم گفته‌اند و مراد از اتمام کلمات خوب در آمدن از جميع امتحانات الهي و کاملا عمل نمودن بآنهاست.
قال‌َ إِنِّي جاعِلُک‌َ لِلنّاس‌ِ إِماماً خداوند پروردگار ابراهيم فرمود که من ترا پيشوا و مقتداي مردم قرار دادم (چون مراتب کمال را پيمودي و از بوته امتحان درست بيرون آمدي) از اينکه جمله استفاده ميشود که اولا جعل امامت بدست خداست و بشر را نميرسد که امام و پيشوا براي خود انتخاب کند و ثانيا اعطاء اينکه مقام بهرکسي شايسته نيست و تا مراحل کمال عبوديت را نه پيمايد و بدرجات عاليه انسانيت نائل نشود خلعت امامت بر قامت او پوشيده نشود و ثالثا مقام امامت بالاترين مقامات است زيرا ابراهيم پس از آنکه داراي مقام نبوت و رسالت و اولو العزمي و خلت شد بمقام امامت نائل گرديد و امام بطور اطلاق پيشوايي و مقتدائيست و همه امور را شامل ميشود و ذکر کلمه للناس قبل از آن مفيد اينست که اينکه پيشوايي بر همه افراد انسان حتي انبياء و اولياء است و همه موظفند که از ابراهيم متابعت نمايند باندازه که پيغمبر اسلام صلّي اللّه عليه و آله و سلّم که از ابراهيم
جلد 2 - صفحه 180
افضل است مأمور بمتابعت از ملت ابراهيم ميشود ثُم‌َّ أَوحَينا إِلَيک‌َ أَن‌ِ اتَّبِع مِلَّةَ إِبراهِيم‌َ حَنِيفاً«1» قال‌َ وَ مِن ذُرِّيَّتِي مراد از ذريّه اولاد طاهرين حضرت ابراهيم يعني اسمعيل و اسحق و احفاد طاهرين آنهاست چنانچه ظاهر در اينکه معني است اخبار مانند خبري که در کافي از عبد العزيز بن مسلم از حضرت رضا (ع) روايت نموده«2» و غير آن بر اينکه معني دلالت دارد و مصداق اتم‌ّ و اکمل آن حضرت محمّد صلّي اللّه عليه و آله و سلّم و اوصياي طاهرين اوست چنانچه در چند آيه بعد از آن ميفرمايد رَبَّنا وَ اجعَلنا مُسلِمَين‌ِ لَک‌َ وَ مِن ذُرِّيَّتِنا أُمَّةً مُسلِمَةً لَک‌َ الي ان قال رَبَّنا وَ ابعَث فِيهِم رَسُولًا مِنهُم يَتلُوا عَلَيهِم آياتِک‌َ وَ يُعَلِّمُهُم‌ُ الکِتاب‌َ وَ الحِکمَةَ وَ يُزَکِّيهِم«3» و همچنين خبر سابق الذکر بر اينکه معني دلالت دارد.
قال‌َ لا يَنال‌ُ عَهدِي الظّالِمِين‌َ مراد از عهد خدا همان امامت است و ظالم اعم است از ظلم بحق که شرک و کفر و ضلالت باشد يا ظلم بغير که انواع آزار و تجاوزات را شامل ميشود و ظلم بنفس که فسق و فجور و مطلق معاصي باشد بنا بر اينکه هر غير معصومي ظالم است و عهد خدا و امامت تنها بمعصومين ميرسد و غير معصوم از اينکه فيض محروم است.
علاوه بر اينکه اينکه مقام منيع بحضرت ابراهيم بعد از اتمام کلمات و تحصيل قابليت داده شده و در ذريه او نيز بکساني که واجد قابليت بوده و مدارج کمال عبوديت و بندگي را پيموده باشند اعطاء ميشود.
«مقام دوم» در ذکر اخبار وارده در تفسير کلمات و غيره:
در مجمع البيان از تفسير علي بن ابراهيم از حضرت صادق عليه السّلام روايت
1- سورة النحل آيه 124
2- کتاب الحجة صفحه 198- 230 طبعة جديده
3- سورة البقره آيه 127
جلد 2 - صفحه 181
نموده که فرمود
(انه ما ابتلاه اللّه به في نومه من ذبح ولده اسمعيل ابي العرب فاتمها ابراهيم و عزم عليها و سلّم لامر اللّه تعالي فلما عزم قال اللّه ثوابا له لمّا صدق و عمل بما امره اللّه اني جاعلک للناس اماما ثم‌ّ انزل اللّه عليه الحنيفية و هي الطهارة و هي عشرة اشياء خمسة منها في الرأس و خمسة منها في البدن فامّا الّتي في الرأس فاخذ الشارب و اعفاء اللحي و طم‌ّ الشعر و السواک و الخلال و امّا الّتي في البدن فحلق الشعر من البدن و الختان و تقليم الاطفار و الغسل من الجنابة و الطهور بالماء فهذه الحنيفية الظاهرة الّتي جاء بها ابراهيم فلم تنسح و لا تنسح الي يوم القيمة و هو قوله وَ اتَّبَع‌َ مِلَّةَ إِبراهِيم‌َ حَنِيفاً
.
و نيز در مجمع البيان از ابو جعفر إبن بابويه از مفضل روايت نموده که گفت از حضرت صادق عليه السّلام سؤال کردم مراد از اينکه کلمات چيست فرمود:
هي الکلمات الّتي تلقاها آدم من ربه فتاب عليه و هو انه قال يا رب‌ّ اسئلک بحق محمّد و علي و فاطمة و الحسن و الحسين الّا تبت علي فتاب اللّه عليه انه هو التواب الرحيم فقلت له يا بن رسول اللّه فما يعني بقوله فاتمهن قال اتمهن الي القائم اثني عشر اماما تسعة من ولد الحسين قال فقلت له يا بن رسول اللّه اخبرني من قول اللّه و جعلها کلمة باقية في عقبه قال يعني بذلک الامامه جعلها اللّه في عقب الحسين الي يوم القيمة فقلت له فکيف صارت الامامة في ولد الحسين دون ولد الحسن و هما جميعا ولدا رسول اللّه و سبطاه و سيدا شباب اهل الجنة فقال ان‌ّ موسي و هارون نبيّان مرسلان اخوان فجعل اللّه النبوة في صلب هارون دون صلب موسي و لم يکن لاحد ان تقول لم فعل اللّه ذلک و ان الامامة خلافة اللّه ليس لاحد ان يقول لم جعلها اللّه في صلب الحسين دون صلب الحسن لان اللّه تعالي هو الحکيم في افعاله لا يسئل عما يفعل و هم يسئلون
«
» و از صدوق قدس سره در مجمع کلام
جلد 2 - صفحه 182
طويلي نقل نموده و کلمات را باموري چند تفسير نموده و از براي هر يک استشهاد بآيه نموده که حاصل و خلاصه آنها اينست.
1- معرفت بتوحيد و تنزيه حق تعالي إِنِّي وَجَّهت‌ُ وَجهِي‌َ لِلَّذِي فَطَرَ السَّماوات‌ِ وَ الأَرض‌َ حَنِيفاً وَ ما أَنَا مِن‌َ المُشرِکِين‌َ 2- يقين قوله تعالي وَ کَذلِک‌َ نُرِي إِبراهِيم‌َ مَلَکُوت‌َ السَّماوات‌ِ وَ الأَرض‌ِ وَ لِيَکُون‌َ مِن‌َ المُوقِنِين‌َ 3- «شجاعت، قوله تعالي فَجَعَلَهُم جُذاذاً إِلّا کَبِيراً لَهُم 4- حلم قوله تعالي إِن‌َّ إِبراهِيم‌َ لَحَلِيم‌ٌ أَوّاه‌ٌ مُنِيب‌ٌ 5- سخاوت هَل أَتاک‌َ حَدِيث‌ُ ضَيف‌ِ إِبراهِيم‌َ المُکرَمِين‌َ 6- عزلت و کناره‌گيري از بستگان خود بواسطه شرک بخدا، قوله تعالي وَ أَعتَزِلُکُم وَ ما تَدعُون‌َ مِن دُون‌ِ اللّه‌ِ 7- دفع سيئة بحسنه لَئِن لَم تَنتَه‌ِ لَأَرجُمَنَّک‌َ وَ اهجُرنِي مَلِيًّا قال‌َ سَلام‌ٌ عَلَيک‌َ سَأَستَغفِرُ لَک‌َ رَبِّي 8- امر بمعروف و نهي از منکر يا أَبَت‌ِ لِم‌َ تَعبُدُ ما لا يَسمَع‌ُ وَ لا يُبصِرُ الآيات 9- محنت در نفس بواسطه القاء او در آتش قُلنا يا نارُ کُونِي بَرداً وَ سَلاماً عَلي إِبراهِيم‌َ 10- محنت در اولاد در قضيه ذبح اسمعيل يا بُنَي‌َّ إِنِّي أَري فِي المَنام‌ِ أَنِّي أَذبَحُک‌َ 11- محنت در اهل 12- صبر بر سوء خلق سارة 13- کوچک دانستن نفس خود وَ لا تُخزِنِي يَوم‌َ يُبعَثُون‌َ 14- زلفة و تقرب بخدا ما کان‌َ إِبراهِيم‌ُ يَهُودِيًّا وَ لا نَصرانِيًّا الاية 15- جمع شروط طاعت إِن‌َّ صَلاتِي وَ نُسُکِي وَ مَحياي‌َ وَ مَماتِي لِلّه‌ِ رَب‌ِّ العالَمِين‌َ 16- استجابت دعاء رَب‌ِّ أَرِنِي کَيف‌َ تُحي‌ِ المَوتي 17- اصطفاء وَ لَقَدِ اصطَفَيناه‌ُ فِي الدُّنيا 18- اقتداء انبياء باو وَ وَصّي بِها إِبراهِيم‌ُ بَنِيه‌ِ وَ يَعقُوب‌ُ 19- خير عاقبت وَ إِنَّه‌ُ فِي الآخِرَةِ لَمِن‌َ الصّالِحِين‌َ 20- حنيفيه ثُم‌َّ أَوحَينا إِلَيک‌َ أَن‌ِ اتَّبِع مِلَّةَ إِبراهِيم‌َ حَنِيفاً
جلد 2 - صفحه 183
و از کافي کليني از حضرت صادق عليه السّلام روايت شده بنا بر نقل الميزان که فرمود:
ان‌ّ اللّه عز و جل اتخذ ابراهيم عبدا قبل ان‌ّ يتخذ نبيا و ان اللّه اتخذه نبيا قبل ان يتّخذه رسولا و ان‌ّ اللّه اتّخذه رسولا قبل ان يتخذه خليلا و ان اللّه اتخذه خليلا قبل ان يتخذه اماما فلمّا جمع له الاشياء قال اني جاعلک للناس اماما قال عليه السّلام فمن عظمها في عين ابراهيم قال و من ذريتي قال لا ينال عهدي الظالمين قال (ع) لا يکون السفيه امام التقي
«
» و همين مضمون را بطريق ديگر نيز نقل نموده، و از مفيد قدس سره از حضرت صادق عليه السّلام نيز نقل شده و از کليني ره از حضرت باقر (ع) هم نقل شده، و از شيخ مفيد از درست و هشام از ائمه (ع) نقل کرده که فرمود:
قد کان ابراهيم نبيا و ليس بامام حتي قال اللّه تبارک و تعالي انّي جاعلک للناس اماما قال و من ذريتي فقال اللّه تبارک و تعالي لا ينال عهدي الظالمين من عبد صنما او وثنا او مثالا لا يکون اماما
«
» و از امالي شيخ طوسي و مناقب إبن المغازلي از إبن مسعود از پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم روايت شده که در اينکه آيه از قول خداوند فرمود «
من سجد لصنم دوني لا اجعله اماما
و سپس پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم فرمود «
و انتهت الدعوة الي و الي اخي علي لم يسجد احدنا لصنم قطّ
» و از تفسير عياشي از صفوان جمال روايت کرده در تفسير فَأَتَمَّهُن‌َّ که فرمود: فاتمهن بمحمد و علي و الأئمة من ولد علي في قول اللّه تعالي ذرية بعضها من بعض «مقام سوم» در شرح مفاد اخبار: از اخبار مذکوره اموري چند استفاده ميشود:
جلد 2 - صفحه 184
1- اختلاف اخبار مذکوره در تفسير کلمات ممکن است از اينجهت باشد که در آنها بيان مصاديق کلمات شده و از حيث عموم معني شامل همه اينکه مصاديق ميشود و ممکن است در بعضي موارد حمل بر معني باطني شود زيرا چنانچه گذشت قرآن داراي هفتاد بطن است.
2- ابتلاء ابراهيم در موارد متعدده موجب قابليت افاضه مقام امامت باو گرديد و اينکه ابتلاء هم بجان بود در القاء او در آتش و هم بفرزند بود در امر بذبح اسمعيل و هم بگذشت از مال بود در نداي جبرئيل که گفت:
سبوح قدوس ربنا و رب‌ّ الملائکة و الروح
«
» و هم بترک عيال و اولاد بود در ساکن نمودن در وادي مکّه رَبَّنا إِنِّي أَسکَنت‌ُ مِن ذُرِّيَّتِي بِوادٍ غَيرِ ذِي زَرع‌ٍ و هم بگذشت عشيره بود وَ أَعتَزِلُکُم وَ ما تَدعُون‌َ مِن دُون‌ِ اللّه‌ِ و هم بپافشاري در توحيد بود بشکستن بتها و هم بدعا و انابه و تضرع بود إِن‌َّ إِبراهِيم‌َ لَحَلِيم‌ٌ أَوّاه‌ٌ مُنِيب‌ٌ و هم بتوسل به پيغمبر اکرم صلّي اللّه عليه و آله و سلّم و خاندان او بود و بالجمله ابتلاء او بجميع وظائف عبوديت بود تا قابل مقام امامت گرديد و از اينجهت تفسير کلمات بهر کدام از اينکه امتحانات صحيح است.
3- حضرت ابراهيم واجد چهار مقام بود عبوديت، نبوت، رسالت، و امامت، و مراد از عبوديت قهريّه ذاتيه که جميع افراد بشر نسبت بحق دارند و همه مخلوق و مملوک و تحت تصرف و اراده و مشيت او هستند، نيست بلکه مراد عبوديت اختياري است که از خود هيچ اراده نداشته و قلب او ظرف اراده حق و اراده او تابع اراده حق است.
(لا يشاءون الا ان يشاء اللّه) و درجه اعلاي اينکه عبوديت را پيغمبر اکرم (ص) دارا بود (اشهد ان محمدا عبده و رسوله) و سپس ائمه طاهرين و انبياء و اولياء ثم الامثل فالامثل، و مقام نبوت مقام وحي الهي و الهام ملکي و ارتباط با ملکوت
جلد 2 - صفحه 185
عالم است وَ کَذلِک‌َ نُرِي إِبراهِيم‌َ مَلَکُوت‌َ السَّماوات‌ِ وَ الأَرض‌ِ و مقام رسالت، مأموريت بدعوت و ارشاد و هدايت و تبليغ احکام و دلالت بمعرفت حق و وظائف بندگي و ساير شئون پيغمبري است، و مراد از امامت مقتدايي نسبت بمردم است و البته هر پيغمبري اينکه مقام را دارا بوده لکن محدود بمردمي بوده که مأمور بدعوت و ارشاد آنان بوده و امامت حضرت ابراهيم (ع) امامت مطلقه کليه بر جميع افراد بشر بوده است.
4- دعاي حضرت ابراهيم که درخواست امامت در ذريه‌اش باشد مصداق اتم آن که امامت مطلقه کليه باشد در حق پيغمبر اسلام صلّي اللّه عليه و آله و سلّم و خاندان گرام او ائمه طاهرين مستجاب شد ولي انبياء بني اسرائيل و ساير انبياء از ذريّه ابراهيم داراي مقام امامت تامه بر جميع افراد بشر نبودند و امامت آنها تنها بر قومي که مأمور بدعوت آنان بودند ميبود.
5- کسي که معصوم نباشد و اندکي ظلم و گناهي در دوران زندگيش مرتکب شده باشد قابل مقام امامت نيست تا چه رسد بکساني که سالهاي دراز عبادت صنم و وثن نموده باشند که ولايت بر فرزند خود هم ندارند تا چه رسد بولايت بر افراد امّت.
186