اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ إِذ جَعَلنَا البَيت‌َ مَثابَةً لِلنّاس‌ِ وَ أَمناً وَ اتَّخِذُوا مِن مَقام‌ِ إِبراهِيم‌َ مُصَلًّي وَ عَهِدنا إِلي إِبراهِيم‌َ وَ إِسماعِيل‌َ أَن طَهِّرا بَيتِي‌َ لِلطّائِفِين‌َ وَ العاکِفِين‌َ وَ الرُّکَّع‌ِ السُّجُودِ (125)
(و ياد کنيد زماني را که خانه کعبه را براي مردم مرجع و محل امن قرار داديم و از مقام ابراهيم نماز گاهي بگيريد، و سفارش نموديم بابراهيم و اسمعيل که خانه مرا براي طواف کنندگان و ساکنان حرم و رکوع و سجود کنندگان پاک و مطهر سازيد) وَ إِذ جَعَلنَا عطف بر إِذِ ابتَلي و متعلق بمحذوف است يعني و اذکروا اذ جعلنا و مراد از جعل در (جعلنا) جعل تشريعي است که اشاره بامر بحج باشد که مفاد آيه شريفه وَ لِلّه‌ِ عَلَي النّاس‌ِ حِج‌ُّ البَيت‌ِ مَن‌ِ استَطاع‌َ إِلَيه‌ِ سَبِيلًا«1» و آيه شريفه وَ إِذ بَوَّأنا لِإِبراهِيم‌َ مَکان‌َ البَيت‌ِ، الي قوله تعالي وَ أَذِّن فِي النّاس‌ِ بِالحَج‌ِّ الاية«2» ميباشد، و مقصود جعل تکويني نيست چنانچه بعضي از مفسرين گمان کرده‌اند و در توجيه آن محتاج بوجوه غير مناسبه شده‌اند، و مراد از البيت کعبه معظمه است نه مسجد الحرام و نه حرم و نه مکّه، بقرينه ذيل آيه أَن طَهِّرا بَيتِي‌َ لِلطّائِفِين‌َ زيرا بيت مطاف است و در آيه شريفه سوره حج که اشاره شد نيز اينکه مفاد موجود است علاوه بر اينکه ظاهر لفظ بيت همان کعبه است، و در اخبار وارده از ائمه اطهار (ع) نيز بيت بکعبه تفسير بآنچه شده چنانچه.
1- سوره آل عمران آيه 91
2- سوره حج آيه 28
جلد 2 - صفحه 187
و «مثابة» اسم مکان از ثواب بمعني رجوع است و مفسرين گفتند مراد رجوع بمکه است مرّة بعد مرّة و ثيّب نيز از همين ماده است و آن زني است که مکرر وطي شده باشد ولي ظاهر اينست که چون بيت بايد محل رفت و آمد مسلمين جيلا بعد جيل باشد و هر سال بايد عده از مسلمانان بخانه کعبه مشرف شوند و آنجا را خالي نگذارند که موجب نزول عذاب ميشود چنانچه صريح اخبار است لذا فرموده «بيت را براي مردم مثابة قرار داديم» و اينکه معني مناسب با جعل تشريعي است که مفاد آن وجوب است و معلوم است که بر هر کس يک مرتبه بيشتر واجب نيست.
و مراد از «ناس» جميع افراد بشر از مسلم و کافر است که حکم با شرائط مقرره بر همه واجب است.
و (امنا) عطف بر مثابة است که مفعول جعل است همان جعل تشريعي يعني واجب است بر هر کسي که اينکه شرافت را براي کعبه حفظ کند و هر کس در آنجا مأمون باشد حتي اگر جاني محکوم بقتل بمسجد الحرام پناه برد تا از حرم خارج نشود نميتوان او را مجازات نمود و حتي حيوانات في الجمله بايد از تعدي مصون باشند.
و چنانچه متذکر شديم مراد جعل تکويني نيست زيرا بسياري قتل و خونريزي‌ها در حرم واقع شده که با جعل تکويني منافات دارد مانند قصه حجاج با إبن زبير و نحو اينها.
(وَ اتَّخِذُوا) فعل امر و معطوف بر (اذکروا) مقدّر است که قبل از (إِذ جَعَلنَا البَيت‌َ) تقدير گرفته شد و همين قرائت سياهي است نه بفتح خاء معجمه چنانچه بعضي قرائت نموده و فعل ماضي گرفته‌اند.
(مِن مَقام‌ِ إِبراهِيم‌َ) مراد از مقام ابراهيم همان مقام معروف است که
جلد 2 - صفحه 188
الان نماز طواف در آن گذارده ميشود نه اينکه مراد مسجد الحرام يا مکه باشد که بعضي از مفسرين گمان کرده‌اند و در اخبار ائمه اطهار بهمان مقام معروف تفسير شده و در همه آنها تصريح شده که آن موضعي است که حضرت ابراهيم (ع) بر سنگ ايستاد و جاي پاي او در سنگ اثر کرد.
«مصلي» يعني محل صلوة و نماز و مقصود از محل نماز قرار دادن مقام ابراهيم اينست در جهت موقف او نماز گذارده شود و مذهب اماميه طبق اخبار وارده از ائمه طاهرين اينست که نماز واجب است خلف مقام يا در يمين و يسار آن بقدر امکان گزارده شود چنانچه در رسائل مناسک و کتب فقهيه مذکور است.
وَ عَهِدنا إِلي إِبراهِيم‌َ وَ إِسماعِيل‌َ أَن طَهِّرا بَيتِي‌َ يعني عهد و پيمان گرفتيم يا امر کرديم ابراهيم و اسمعيل را که خانه مرا پاکيزه کنيد و مراد از تطهير همان تطهير از نجاسات و کثافات است نه از اصنام و بتها زيرا در زمان ابراهيم و اسمعيل بتي در کعبه نبوده که خانه را از آن پاک کنند و اضافه بيت بخداوند براي تشريف و احترام کعبه است که محل‌ّ عبادت از طواف و نماز و غيره است چنانچه مساجد را خانه‌هاي خدا مينامند و از قلب مؤمن بحرم خدا تعبير شده است.
لِلطّائِفِين‌َ وَ العاکِفِين‌َ وَ الرُّکَّع‌ِ السُّجُودِ طائفين يعني حجاج و معتمرين که براي طواف حج و عمره يا طواف‌هاي مستحبه بآنجا تشرّف پيدا ميکنند و مراد از عاکفين کساني هستند که بمنظور اعتکاف در مسجد الحرام در آنجا اقامت ميکنند نه اينکه مراد مقيمان در مکّه باشند، و رکع جمع راکع و السجود جمع ساجد است چنانچه گفته‌اند که هر فعلي که مصدرش باين وضع باشد جايز است جمع براي فاعل آورد مثل قعود و رکوع و سجود و مراد نمازگزارانند نه اينکه خصوص رکوع و سجود مقصود باشد و از اينجهت با واو عاطفه ذکر
جلد 2 - صفحه 189
نشده بلکه بدون فاصله حرف عطف مذکور گرديده.
اخبار وارده: از کافي و تهذيب و تفسير عياشي از حضرت صادق عليه السّلام نقل کرده‌اند که سؤال شد از کسي که دو رکعت نماز طواف را در مقام ابراهيم فراموش کرد! فرمود اگر در مکه است برود نزد مقام ابراهيم بجاي آورد و استشهاد فرمود باين آيه وَ اتَّخِذُوا مِن مَقام‌ِ إِبراهِيم‌َ مُصَلًّي و اگر از شهر کوچ کرده است امر نميکنيم او را که برگردد.
و از اينکه حديث استفاده ميشود که مراد از مقام ابراهيم همين مقام معروف است چنانچه ذکر شد.
و از کافي از حضرت صادق عليه السّلام روايت شده که فرمود خداوند عز و جل در کتابش ميفرمايد طَهِّرا بَيتِي‌َ لِلطّائِفِين‌َ وَ العاکِفِين‌َ وَ الرُّکَّع‌ِ السُّجُودِ «
فلينبغي للعبد ان لا يدخل مکّة الا و هو طاهر قد غسل عرقه و الاذي و تطهّر
» و از اينکه حديث استفاده ميشود که مراد طهارت از نجاسات و کثافات و تعبير به ينبغي براي استحباب دخول مکه با طهارت است از جهت احترام خانه.
و از تفسير قمي از حضرت صادق عليه السّلام حديث مفصلي در شرح قصه حضرت ابراهيم و ساره و هاجر و اسمعيل نقل کرده که خلاصه ترجمه آن اينست که «چون هاجر اسمعيل را زائيد ساره سخت اندوهناک شد براي اينکه فرزندي نزائيده بود و باين سبب ابراهيم را آزرده و اندوهناک مينمود ابراهيم بخدا شکايت نمود، خطاب رسيد که زن مانند دنده انسان کج است اگر بخواهي راست کني ميشکند و اگر رها کني از آن برخوردار ميشوي، و امر شد که هاجر و اسمعيل را از نزد ساره ببرد، عرض کرد پروردگارا آنان را کجا ببرم! خطاب شد بحرم من و محل امن من و اول بقعه که در زمين آفريدم که مکّه باشد پس ابراهيم هاجر و اسمعيل را از شام بزمين مکه برد و در موضع بيت فرود آورد
جلد 2 - صفحه 190
و چون با ساره عهد کرده بود که پياده نشود مراجعت نمود هاجر گفت آيا ما را در اينکه زمين که نه همدم و کشت و آبي هست ميگذاري و ميروي! ابراهيم فرمود خدايي که مرا امر نموده شما را در اينکه مکان گذارم شما را کفايت ميکند، و هنگامي که در مراجعت از مکه بکوه ذي طوي رسيد عرض کرد رَبَّنا إِنِّي أَسکَنت‌ُ مِن ذُرِّيَّتِي بِوادٍ غَيرِ ذِي زَرع‌ٍ عِندَ بَيتِک‌َ المُحَرَّم‌ِ رَبَّنا لِيُقِيمُوا الصَّلاةَ فَاجعَل أَفئِدَةً مِن‌َ النّاس‌ِ تَهوِي إِلَيهِم وَ ارزُقهُم مِن‌َ الثَّمَرات‌ِ لَعَلَّهُم يَشکُرُون‌َ و چون روز بلند شد اسمعيل تشنه گرديد هاجر در طلب آب بطرف صفا رفت و در وادي بين صفا و مروه سرابي در نظرش جلوه نمود گمان کرد آب است و بطرف آن از کوه فرود آمد وقتي بمروه رسيد اسمعيل از نظر او غائب شد باز برگشت تا بصفا رسيد و هفت مرتبه بين صفا و مروه سعي نمود و در مرتبه هفتم که بمروه رسيد ديد آب از زير دو پاي اسمعيل ظاهر شد برگشت و اطراف آن را رمل جمع نمود تا آب ايستاد و از اينجهت آن چشمه را زمزم نام نهادند و طائفه جرهم در ذي المجاز و عرفات فرود آمده بودند وقتي ديدند طيور و وحوش بر آبي اجتماع نموده‌اند بدنبال آن آمده و ديدند زني با بچه‌اي زير سايه درختي پهلوي چشمه نشسته از او پرسيدند شما کيستيد! گفت من مادر بچه ابراهيم خليل الرحمن و اينکه پسر اوست خداوند امر فرموده که ما را در اينجا فرود آورد اجازه خواستند که در نزديکي آنها منزل کنند گفت اجازه با ابراهيم است و چون روز سوم ابراهيم بزيارت آنها آمد هاجر جريان را باو عرض کرد و او اجازه داد پس آنها خيمه‌هاي خود را در آن نزديکي نصب کرده و با آنها مأنوس شدند و چون اسمعيل براه افتاد طايفه جرهم هر کدام يک گوسفند و دو گوسفند باو بخشيدند و هاجر و اسمعيل بوسيله آنها امرار معاش مينمودند تا اينکه اسمعيل بحدّ بلوغ رسيد، خداوند ابراهيم را امر فرمود که خانه او را بنا کند، و جبرئيل
جلد 2 - صفحه 191
موضع آن را معين نمود و ابراهيم بنا نمود و حجر الاسود را در موضع خود نهاد و دو باب براي خانه قرار داد دري بطرف مشرق و دري بطرف مغرب که آن را مستجار مينامند و سقف آن را از درخت پوشانيد و هاجر کساي خود را بر در آن آويخت پس چون از بنا فارغ شدند ابراهيم و اسمعيل حج بجاي آوردند و روز هشتم ذي حجه جبرئيل نازل شد و گفت آب برداريد زيرا در مني و عرفات آب نيست و لذا اينکه روز ترويه ناميده شد و سپس آنان را بمني برد و شب را آنجا بيتوته نمودند و ابراهيم چون از بناي خانه فارغ شد عرض کرد رَب‌ِّ اجعَل هذا بَلَداً آمِناً وَ ارزُق أَهلَه‌ُ مِن‌َ الثَّمَرات‌ِ مَن آمَن‌َ مِنهُم الاية حضرت صادق فرمود يعني آنان را از ثمرات قلوب برخوردار فرما يعني محبت آنان را در دل مردم قرار ده تا با آنها انس بگيرند.