تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ لَوْ شِئْنا لَرَفَعْناهُ بِها وَ لکِنَّهُ أَخْلَدَ إِلَى الْأَرْضِ وَ اتَّبَعَ هَواهُ فَمَثَلُهُ کَمَثَلِ الْکَلْبِ إِنْ تَحْمِلْ عَلَيْهِ يَلْهَثْ أَوْ تَتْرُکْهُ يَلْهَثْ ذلِکَ مَثَلُ الْقَوْمِ الَّذِينَ کَذَّبُوا بِآياتِنا فَاقْصُصِ الْقَصَصَ لَعَلَّهُمْ يَتَفَکَّرُونَ (176)
وَ لَوْ شِئْنا لَرَفَعْناهُ بِها: و اگر مى‌خواستيم هر آينه بلند مرتبه مى‌نموديم آن عالم به آيات را به سبب ملازمت او با آيات منزله يا کلمات مشتمله بر اسم اعظم يا معجزات باهره صادره از حضرت خاتم صلّى اللّه عليه و آله و سلّم و به
جلد 4 صفحه 241
منازل ابرار و مساکن اخيار او را مى‌رسانديم، وَ لکِنَّهُ أَخْلَدَ إِلَى الْأَرْضِ:
و لکن او بواسطه دنائت همت و عدم تأمل و تفکر، در آن ميل نمود به حضيض دنائت و سفالت دنيا، و آن را بر آخرت اختيار نمود، وَ اتَّبَعَ هَواهُ: و پيروى کرد هواى نفس خود را در ايثار دنيا و اعراض از مقتضيات آيات که آن رضاى ما و مغفرت و نعيم جنت است.
نکته: گرچه ظاهر حال «اعرض عنها» بود، لکن عدول به: أَخْلَدَ إِلَى الْأَرْضِ وَ اتَّبَعَ هَواهُ، به جهت تنبيه است بر مبالغه که آنچه حامل او شد اتباع هوى و اشعار بر آنکه دنيا رأس هر خطيئه است.
بعد از آن حق تعالى براى او و امثال او، ضرب المثلى فرمايد:
فَمَثَلُهُ کَمَثَلِ الْکَلْبِ: پس مثل و صفت او در خست و دنائت مرتبه، مانند مثل و صفت اخس و اخبث حيوانات سگ در احسن احوال او، إِنْ تَحْمِلْ عَلَيْهِ يَلْهَثْ: اگر حمله کنى بر او و برانى او را، زبان از دهن بيرون افکند، أَوْ تَتْرُکْهُ يَلْهَثْ: يا اگر واگذارى او را و نرانى، همان زبان از دهن بيرون آورد، يعنى همچنانکه راندن و نراندن سگ نسبت به او يکسان و در هيچ حال صفت خود را ترک نکند، بلعم سگ صفت نيز همين حال دارد که در هيچ زمانى از خساست و دنائت خود بيرون نرود، نه به اعلام در خواب، و نه به توقف حيوان؛ و امثال بلعم نيز هر چند آيات داله و مواعظ حسنه برآنها خوانده شود، ديدن و نديدن آيات و شنيدن و نشنيدن، مواعظ نزد آنها على السويه است، چنانکه سگ در حال گرسنگى و سيرى و رنج و راحت مساوى است در زبان بيرون آوردن.
در مجمع قال ابو جعفر عليه السّلام: الاصل فى ذلک بلعم، ثمّ ضربه اللّه مثّلا لکلّ مؤثر هويه على هدى اللّه من اهل القبلة. «1» حضرت باقر عليه السّلام فرمايد:
اصل در مثال بلعم پس ضرب المثل فرموده خداوند براى هر کسى که اختيار کند هواى خود را بر هدايت الهى از اهل قبله.
تنبيه: آيه شريفه از اشدّ آيات است بر اهل علم مطلقا، حتى عالم به چند مسئله؛ زيرا اين عالم به کتاب سماوى بعد از رسيدن به مرتبه عليا به سبب دارا
«1» مجمع البيان، جلد دوّم، صفحه 500.
جلد 4 صفحه 242
شدن اسم اعظم و دعوت مستجابه، چون متابعت هوى نمود منسلخ شد از دين، و گرديد در پستى به درجه سگ. و اين دال است بر آنکه هر که نعمت الهى بر او اکثر باشد، چون معرض از متابعت هدى و مقبل به هوى شود، بعد او از رحمت اعظم الهى است. و مؤيد اين حديث شريف نبوى صلّى اللّه عليه و آله و سلّم: من ازداد علما و لم يزدد هدى لم يزدد من اللّه الّا بعدا: «1» هر که زياد شود او را علم، و زياد نشود او را هدايت، زياد نشده است از خدا مگر دورى.
و اين تمثيل واقع شده به اخس و اخبث حيوانات سگ، آن هم اخس کلاب، سگ لاهث. و در تقرير اين تمثيل وجوهى است:
اول- هر حيوانى در حال رنج و عطش زبان بيرون آورد الاکلب لاهت، که در همه حال زبان بيرون آورد به عادت اصليه و طبيعت خسيسه نه به جهت حاجت و ضرورت، پس همچنين هر که را عطا فرمود خداى تعالى علم و دين و غنا از تعرّض اوساخ اموال مردم، بعد او مايل به دنيا شود و بياندازد خود را در آن؛ مى‌باشد حال او مانند حال سگ لاهث از حيث مواظب بودن بر عمل خسيس و فعل قبيح به صرف طبيعت رديّه و نفس خبيثه به جهت حاجت و ضرورت.
دوم- آنکه شخص عالم وقتى توسل نمايد به علمش به دنيا و طلب آن و اين، به سبب آنست که وارد کند بر مردم انواع علوم و ظاهر کند نزد آنها فضائل و مناقب خود را، و شکى نيست نزد بيان اين کلمات و تقرير عنوانات، بيرون آورد لسانش را و خارج کند او را به جهت خاطر شدت اهتمام به اخراج آنچه در قلب او است از باب وفور حرص به طلب دنيا؛ پس حالش شبيه به حالت اين سگ مى‌باشد که لا ينقطع زبانش را در آورد به سبب خست و دنائت و رذالت طبع.
سوم- آنکه سگ لاهث هميشه اين هيئت براى او است، همينطور انسان حريص دائما حرص او باقى است، چنانچه اين سگ اگر شدت يابد زبان بيرون آورد، و اگر راحت شود باز زبان بيرون آورد؛ همچنين حريص ضال، اگر وعظش نمائى ضال، و اگر موعظه نکنى ضال باشد به سبب رذالت طبعيه و
«1» بحار الانوار، جلد 2، کتاب العلم، صفحه 37، حديث 50.
جلد 4 صفحه 243
خبائث کسبيه؛ فتأمّل أيّها العاقل.
ذلِکَ مَثَلُ الْقَوْمِ الَّذِينَ کَذَّبُوا بِآياتِنا: اين مثل مثل قومى است که از روى جحود و استکبار تکذيب کردند آيات ما را که قرآن است. مراد اهل مکه يا يهود يا عموم مکلفين مکذبين است. فَاقْصُصِ الْقَصَصَ: پس بخوان بر ايشان قصه‌ها و واقعات سالفه را و از جمله آنها واقعه کسى است که منسلخ شد از او آيات در حين اعراض، لَعَلَّهُمْ يَتَفَکَّرُونَ: براى آنکه تفکر و تدبر نمايند تا پند پذير شوند.