تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
مَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِي وَ مَنْ يُضْلِلْ فَأُولئِکَ هُمُ الْخاسِرُونَ (178)
مَنْ يَهْدِ اللَّهُ: هر که راه نمايد خدا به فيض الطاف و اقتدار و تمکين و ازاحه علت و نصب ادله، و او قبول هدايت کند و اجابت دعوت الهى کند، فَهُوَ الْمُهْتَدِي: پس او راه يافته است به طريقه حق، وَ مَنْ يُضْلِلْ: و هر که را واگذارد و تخليه نمايد به جهت فرط عناد و جحود بعد از اعطاى لطف و تمکين و
جلد 4 صفحه 244
اقتدار نسبت به او و اعراض و ادبار و سوء اختيار او، فَأُولئِکَ هُمُ الْخاسِرُونَ:
پس آن گروه گمراهان ايشانند زيانکاران در دنيا و آخرت به فانى شدن سرمايه و ربح. يا هر که را حق تعالى حکم فرمايد به هدايت، به حسن اختيار او ايمان را، مهتدى شود، و هر که را حکم فرمايد به ضلالت، به سوء اختيار او کفر را، خاسر گردد و تا محکوم بر آن صفت نباشد حاکم حکم به آن نکند، چه حکم حاکم تابع حال محکوم باشد.
نکته: افراد خبر در شرط اول و جمع در ثانى به اعتبار لفظ و معنى است و تنبيه بر آنکه طريق مهتدى واحد است، به خلاف اهل ضلال که طرق مضله ايشان متعدد است.
تنبيه: علامه مجلسى رضوان اللّه عليه در کتاب مرآت العقول جلد اول، صفحه 124 بيان فرمايد که: استدلال اشاعره مدفوع است به آنچه اصحاب تفصيل داده‌اند در تحقيق معنى هدايت و ضلالت. و حاصل آن اينست که:
هدايت در لغت استعمال شود به معانى:
1- به معنى دلالت و ارشاد، مثل آيه: إِنَّ عَلَيْنا لَلْهُدى.
2- توفيق، مثل: وَ الَّذِينَ اهْتَدَوْا زادَهُمْ هُدىً.
3- به معنى ثواب، مثل: إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ يَهْدِيهِمْ رَبُّهُمْ بِإِيمانِهِمْ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهارُ.
4- به معنى فوز و نجات، مثل آيه: لَوْ هَدانَا اللَّهُ.
5- به معنى حکم و تسميه، مثل: أَ تُرِيدُونَ أَنْ تَهْدُوا مَنْ أَضَلَّ اللَّهُ.
و ضلالت را هم معانى متعدد است:
1- جهل به شى‌ء، يقال: اضلّ بغيره اذا جهل مکانه.
2- اضاعه و ابطال، نحو: أَضَلَّ أَعْمالَهُمْ*.
3- به معنى حکم و تسميه، نحو: مَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ*.
4- به معنى وجدان و مصادفه، نحو: وَ أَضَلَّهُ اللَّهُ عَلى عِلْمٍ اى: وجده ضالا.
5- آنکه متعدى به دو مفعول باشد، نحو: فَأَضَلُّونَا السَّبِيلَا ... لِيُضِلَّ عَنْ سَبِيلِهِ.
و اين اضلال به معنى اغوا باشد، و اين معنى محل نزاع ما و اشاعره است، و
جلد 4 صفحه 245
نيست در قرآن و در اخبار چيزى که اضافه به خدا شده باشد به اين معنى.