تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ لَقَدْ ذَرَأْنا لِجَهَنَّمَ کَثِيراً مِنَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ لَهُمْ قُلُوبٌ لا يَفْقَهُونَ بِها وَ لَهُمْ أَعْيُنٌ لا يُبْصِرُونَ بِها وَ لَهُمْ آذانٌ لا يَسْمَعُونَ بِها أُولئِکَ کَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ أُولئِکَ هُمُ الْغافِلُونَ (179)
بعد از بيان حال کفار و ضرب المثل، بيان مآل و عاقبت آنها را فرمايد:
وَ لَقَدْ ذَرَأْنا لِجَهَنَّمَ: و هر آينه بتحقيق آفريديم براى جهنم، کَثِيراً مِنَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ: بسيارى از جن و انس را (لام براى عاقبت) و حقيقت معنى آنکه آفريديم بسيارى از جن و انس را که مآل و عاقبت آنها به جهنم است، و در علم ازلى ما هست که کثيرى از هر دو صنف به جهت کفر و عناد و جحود، اجابت دعوت رسل و انبياء نکنند و حجج عقليه را کار نبسته، قبول ايمان ننمايند، تا عاقبت و مرجع ايشان به اين منتهى شود که بر صفت کفر بميرند و به جهنم روند؛ يا آنکه چون بر کفر و عناد راسخند، کأنه در اصل خلقت براى جهنم مخلوق شده. و دال بر اين معنى است قوله تعالى: وَ ما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ، چه حق تعالى در اين آيه اخبار فرموده مکلفان را به خلقت براى عبادت که نتيجه آن جنت است، پس جايز نباشد که خلق آنها براى جهنم.
تنبيه: بدانکه آيات و اخبار و عقل و اجماع، مجموع ادله اربعه، قائم شده براى اينکه خداى تعالى براى کفر و جهنم خلق ننموده، بلکه براى ايمان و عبادت و بهشت خلق فرموده، و لذا واجب آمد تأويل آيه شريفه به نحو مذکور.
اما آيات بسيار از جمله در بيان عذاب کفار فرمايد: ذلِکَ بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيکُمْ
جلد 4 صفحه 246
وَ أَنَّ اللَّهَ لَيْسَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ*. «1» و قوله: إِنْ تَکْفُرُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنْکُمْ وَ لا يَرْضى لِعِبادِهِ الْکُفْرَ. «2» و قوله: الْيَوْمَ تُجْزى کُلُّ نَفْسٍ بِما کَسَبَتْ لا ظُلْمَ الْيَوْمَ. «3» و قوله:
فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ کَفَرُوا مِنْ مَشْهَدِ يَوْمٍ عَظِيمٍ. «4» و قوله: کَيْفَ تَکْفُرُونَ بِاللَّهِ. «5» و قوله: يا أَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا رَبَّکُمُ الَّذِي خَلَقَکُمْ وَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِکُمْ. «6» و قوله: وَ ما ذا عَلَيْهِمْ لَوْ آمَنُوا بِاللَّهِ وَ الْيَوْمِ الْآخِرِ. «7» و قوله: وَ ما مَنَعَ النَّاسَ أَنْ يُؤْمِنُوا إِذْ جاءَهُمُ الْهُدى*، «8» و غيره.
تقرير استدلال: آنکه اولا: تعذيب کفار را در آخرت نسبت به کسب اعمال و قبح افعال آنها داده و چنانچه خلقت آنها به کفر بود: اولا- تعذيب ظلم، و ثانيا نسبت کفر افترا باشد، زيرا اعمال کفريه منشأش کفرى است که او در آنجا ايجاد نموده؛ تعالى اللّه عن ذلک علوّا کبيرا.
ثانيا- حق تعالى تبرى فرموده از کفار به غناى خود و به تصريح عدم رضا به کفر بندگان، پس مسلما خلق براى کفر و جهنم نخواهد فرمود.
ثالثا- اگر کافر را به حقيقت کفر خلق نموده باشد، هر آينه مذمت و توبيخ و تعذيب آنها در آخرت لغو و قبيح، و ذات احديت از آن منزه مبرى باشد.
رابعا- امر به عبادت دال است بر آنکه مطلوب عبادت، و خلق براى آن فرموده، زيرا با ايجاد خلقى به هيئت کفر، منافى مطلوب، و امر به آن لغو و عبث، و از ذات حکيم على الاطلاق صدور آن محال باشد.
خامسا- تقريع و توبيخ کفره به عدم ايمان و استفهام از منع آن، مناقض اصل خلقت باشد، و وقوع و حسن تقريع و توبيخ دال است بر آنکه اصل خلقت براى ايمان بوده نه کفر و الّا توبيخ معنى ندارد.
«1» سوره آل عمران، آيه 182.
«2» سوره زمر، آيه 7.
«3» سوره غافر، آيه 17.
«4» سوره مريم، آيه 37.
«5» سوره بقره، آيه 28.
«6» سوره بقره، آيه 21.
«7» سوره نساء، آيه 39.
«8» سوره اسراء، آيه 94.
جلد 4 صفحه 247
اما اخبار: از جمله علامه مجلسى در جلد سوم بحار صفحه 6 روايت نموده:
هشام بن حکم گويد: سؤال کرد زنديق حضرت صادق عليه السّلام را خبر بده مرا چرا خداى عز و جل خلق نکرد تمام بندگانش را موحد و مطيع، و حال آنکه قادر بود؟
حضرت فرمود: اگر خلق مى‌کرد آنها را مطيعين، نبود براى آنها ثوابى، زيرا طاعت زمانى که نبوده باشد فعل آنها (بلکه به قهر الهى)، نباشند مستحق بهشت و جهنم؛ و لکن ايشان را خلق، پس امر به طاعت و نهى از معصيت فرمود، و اتمام حجت نمود بر ايشان به ارسال رسل و قطع کرد عذر آنها را به انزال کتب تا مطيعين و عاصين به طاعت الهى مستحق گردند ثواب را، و به معصيت سبحانى مستوجب شوند عقاب را. سپس فرمود: پس عمل صالح و طالح از فعل بنده است، عمل صالح را بنده بجا آورد و حال آنکه خدا امر فرموده و عمل شر را بنده مرتکب شود و حال آنکه خداى تعالى نهى فرموده.
زنديق عرض کرد: آيا نيست فعل بنده به آلاتى که خدا قرار داده؟
حضرت فرمود: بلى، لکن به آلاتى که خير بجا آورد، قادر است بشرى که نهى شده از آن. پس از جانب بنده است. سپس فرمود نهى ننموده خدا بنده را از چيزى مگر آنکه عالم بوده به علم ازلى که او طاقت و توانائى دارد ترک آن را، و امر بشى‌ء ننموده و حال آنکه بداند بنده استطاعت دارد فعلش را، زيرا نيست از صفت الهى جور و عبث و ظلم و تکليف ما لا يطاق، پس کافر استطاعت ايمان دارد، و براى خدا بر کافر حجتى است به ترک ايمان. سپس فرمود حضرت خداى تعالى خلق نمود جميع خلق را مسلمان و به فطرت اسلامى امر و نهى فرمود ايشان را. کفر اسمى است که ملحق به فعل شود، وقتى که بنده بجا آورد کفر را، و خلق نفرموده بنده را در حين خلقت، کافر؛ بتحقيق بنده کافر شد بعد از آنکه رسيد او را احکامى که لازم شد او را حجت از جانب الهى، پس عرض حجت حق شد، و او انکار نمود، پس به انکارش حق را گرديد کافر.
زنديق گفت: ممکن است مقدر نمايد بر بنده شرّ را و امر کند او را به خير و استطاعت خير نداشته و عذاب نمايد او را؟
حضرت فرمود: سزاوار عدل و رأفت الهى نيست اينکه مقدر فرمايد بر بنده
جلد 4 صفحه 248
شر را و اراده شرّ هم از او بنمايد، بعد امر فرمايد او را به خير و حال آنکه مى‌داند استطاعت ندارد، و رها کردن آنچه را که قدرت ندارد بر ترک آن، بعد عذاب کند او را بر ترک فعلى که مى‌داند استطاعت ندارد بجا آوردن آن را. «1» اما اجماع: تمام علماى اماميه از صدر اسلام تا زمان ما اتفاق دارند بر اينکه:
ذات احديت الهى، خلق بندگان فرموده به جهت طاعت و ايمان، نه کفر و معصيت، و متعالى است از ايجاد بنده به حالت کفر، بلکه اراده ازليه اوليه الهيه مقرر آمده که نفوس را کلا به فطرت اسلامى خلق فرمايد.
اما عقل هم دال است بر اين مطلب، زيرا با خلق بنده به حالت کفر و امر به ايمان و تعذيب او در آخرت به سبب کفر، هر آينه عقل صدور آن را ابا خواهد داشت از شخص عاقلى، چه برسد به ذات حکيم على الاطلاق جلت حکمته.
بعد از آن وصف فرمايد کفره را به بلادت و بعد فهم و قلّت تدبر و ترک انتفاع و فکر به مقتضيات عقل و حواس خود:
لَهُمْ قُلُوبٌ لا يَفْقَهُونَ بِها: مر ايشان را دلهائى که مطلقا درک نمى‌کنند به آن، زيرا آن را متوجه نسازند و از غايت عناد آئينه دل را از تصادم افکار و غفلت، به صيقل تصديق و انابت پاک نکنند، وَ لَهُمْ أَعْيُنٌ لا يُبْصِرُونَ بِها: و مر ايشان را چشمهائى که به هيچ طريق روى حق نمى‌بيند و به نظر عبرت و بصيرت در مخلوقات نظر ننمايد تا مهتدى شود به طريق حق، وَ لَهُمْ آذانٌ لا يَسْمَعُونَ بِها: و مر ايشان راست گوشهائى که به هيچ وجه سخن حق را نشنود و به سمع هوش، آيات الهى و مواعظ قرآنى را استماع نکند تا متعظ شود، أُولئِکَ کَالْأَنْعامِ: آن گروه مانند چهار پايانند در آنکه مشاعر خود را متوجه اسباب تعيش، و مقصور به حطام دنياى فانى داشته، و ابدا به سراى باقى ندارند، و همت خود را مصرف خورد و خوراک ساخته و اصلا ملتفت نعيم ابدى نيستند.
بَلْ هُمْ أَضَلُ: بلکه ايشان گمراه ترند از انعام، زيرا انعام ادراک چيزى کنند که ممکن است آنها را ادراک آن از منافع و مضار و جدّ و جهد کنند در جذب و دفع آن به آنچه غايت جهد است، و گمراهان چنين نيستند، بلکه اکثر
«1» بحار الانوار، جلد 5، صفحه 18، حديث 29.
جلد 4 صفحه 249
مى‌دانند که معاند و جاحدند، پس اقدام نمايند بر مخالفت که موجب آتش، و مضرت آن ابدى است. و نيز انعام را تکليفى نيست تا بخلاف امر متصف شوند بخلاف اهل ضلالت. و ايضا انعام به زجر زاجر و به ارشاد هادى مهتدى شوند، و اين کفره به جهت فرط عناد و لجاج، مهتدى نشوند، به خيرات و هدايات، و منزجر نشوند به آيات زاجرات به آنکه حق تعالى عقول داله به رشاد و صارفه از فساد به ايشان کرامت فرموده، پس چون عقل خود را تابع به آيات قدرت عارف نشوند، و آلات حواس خود را کار نفرمايند تا راه به وحدانيت خالق، هر آينه به مراتب از بهائم پست‌ترند.
أُولئِکَ هُمُ الْغافِلُونَ: آن گروه گمراهان ايشانند غافلين و کامل در غفلت به جهت عدم تفکر و تدبر در آيات باهره و حجج ظاهره که مکلفند به آن، به خلاف بهائم که مسخّر فرمانند و آنچه بر ايشان است بجا آورند. يا ايشان غافلانند از آنچه بر ايشان وارد شود از عقوبت دائمى.
صاحب عين المعانى فرمايد که: مکلف مأمور با موجود فرو گذاشته معذور مساوى نيست، چه آدمى هم روحانى و هم جسمانى است و هم عقلانى و هم شهوانى، پس اگر عقل او بر هوى غالب آيد از ملائکه افضل است، و اگر مغلوب نفس و هواى شد از بهائم ارذل است:
آدميزاده طرفه معجونى است
کز فرشته سرشته و ز حيوان
گر کشد سوى اين، شود کم از اين
ور رود سوى آن، شود به از آن