تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ لِلَّهِ الْأَسْماءُ الْحُسْنى فَادْعُوهُ بِها وَ ذَرُوا الَّذِينَ يُلْحِدُونَ فِي أَسْمائِهِ سَيُجْزَوْنَ ما کانُوا يَعْمَلُونَ (180)
و چون حق تعالى ذکر عناد کفار و مذمت آنان فرمود بر عدم تدبر بر حجج هاديه، در عقب آن ترغيب مؤمنان فرمايد به توجهات الهيه و دعوات سنيّه:
وَ لِلَّهِ الْأَسْماءُ الْحُسْنى: و مر خداى راست نامهاى نيکو، فَادْعُوهُ بِها:
جلد 4 صفحه 250
پس بخوانيد ذات احديت را به آن نامها، زيرا دالند بر معانى که احسن تمام معانى است.
و العيّاشى عنه عليه السّلام: اذا نزلت بکم شدّة فاستعينوا بنا على اللّه و هو قول اللّه: و للّه الاسماء الحسنى فادعوه بها. «1» و عياشى از حضرت رضا عليه السّلام روايت نمايد، فرمود: زمانى که نازل شد به شما شدتى، پس استعانت جوئيد به ما بر خداى تعالى و اينست قول خداى تعالى: وَ لِلَّهِ الْأَسْماءُ الْحُسْنى فَادْعُوهُ بِها.
در کافى سؤال شد از حضرت رضا عليه السّلام از اسم، پس فرمود: صفت است براى موصوف. «2» قال أبو عبد اللّه: نحن و اللّه الاسماء الحسنى الّذى لا يقبل اللّه من احد عملا الّا بمعرفتنا. «3» شيخ المحدثين صدوق رضوان اللّه عليه در کتاب توحيد به حذف اسانيد روايت نموده از حضرت رضا عليه السّلام: قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله: للّه عزّ و جلّ تسعة و تسعون اسما من دعا اللّه بها استجاب له و من احصاها دخل الجنّة: «4» حضرت رضا سلام اللّه عليه از پدر بزرگوار از اباء گرام خود از امير المؤمنين عليه السّلام، فرمود رسول خدا: براى خداوند عز و جل، نود و نه اسم است، هر که بخواند خدا را به آن اسماء حقيقتا، مستجاب شود براى او و هر که احصاء کند آن اسماء را داخل بهشت شود.
بيان: صدوق رحمه اللّه فرمايد: مراد احصاء، احاطه به آن اسماء و اطلاع بر معانى آنها است، و نيست معنى احصاء شمردن.
در کتاب توحيد- قال الصّادق: من عبد اللّه بالتّوهّم فقد کفر و من عبد الاسم و لم يعبد المعنى فقد کفر، و من عبد الاسم و المعنى فقد اشرک، و من عبد المعنى بايقاع الاسماء عليه بصفاته الّتى وصف بها نفسه فعقد عليه قلبه و نطق به لسانه فى سرائره و علا نيته فاولئک اصحاب امير المؤمنين
«1» تفسير عياشى، جلد 2، صفحه 42، حديث 119.
«2» اصول کافى، کتاب التوحيد، جلد اوّل، صفحه 113، حديث 3.
«3» اصول کافى، کتاب التوحيد، باب النوادر، جلد اوّل، صفحه 143، حديث 4.
«4» کتاب التوحيد، باب 29، صفحه 195، حديث 9.
جلد 4 صفحه 251
عليه السّلام. «1» حضرت صادق عليه السّلام فرمايد: هر که عبادت الهى کند به توهّم، پس بتحقيق کافر گردد. و هر که عبادت نمايد اسم را بدون معنى، کافر شود. و هر که عبادت اسم و معنى با هم کند، پس بتحقيق شرک آورده. و هر که عبادت معنى نمايد به واقع ساختن اسماء بر او به صفاتى که توصيف فرموده ذات ذو الجلال خود را به آن صفات، پس عقد قلب بر آن بنمايد و لسانش ناطق شود به آن در نهانى و آشکارا؛ اين جماعت اصحاب امير المؤمنين عليه السّلام مى‌باشند.
وَ ذَرُوا الَّذِينَ يُلْحِدُونَ فِي أَسْمائِهِ: و واگذاريد و ترک کنيد متابعت کسانى را که از روى ضلالت و جهالت ملحد گردند به اسماء مقدس الهى و ميل به کجى نمايند در نام نامى سبحانى، يعنى تسميه کنند حق تعالى را به اسمائى که اذن شرع در آنها نيست، چنانچه اعراب: يا ابا المکارم يا ابيض الوجه؛ نصارى: به نام يا ابا المسيح؛ حکما: علّة العلل نامند، هيچ کدام جايز نخواهد بود، زيرا اسماء الهى توقيفى است، بايد از جانب شريعت رسيده باشد.
و بعضى از علماء فرموده که: ورود بعضى الفاظ مستلزم نيست جواز مشتقات آن را، پس جايز نيست اطلاق «يا معلم» اگرچه وارد شده: و علّم ادم الاسماء.
بعد از آن توعيد فرمايد ملحدين را که: سَيُجْزَوْنَ ما کانُوا يَعْمَلُونَ: زود باشد که جزا داده شوند ملحدان بجزاى آنچه عمل مى‌کنند.
تنبيه: علماء اماميه به اين آيه شريفه استدلال فرموده بر آنکه جايز نيست تسميه حق تعالى مگر به نامى که ذات مقدس خود را بدان نام توصيف فرموده. و ايضا نهى صريح است بر ترک معاشرت و مصاحبت کسانى که ملحد، و طريق انحراف را در اسماء الهى طريق و مسلک خود قرار داده، مانند جماعتى از صوفيه: لاف عرفان زنند، نه از راه و رسم خبرى، و نه از خدا و پيغمبر اثرى، شطح و طاماتى بهم ساخته، و ترهاتى بهم بافته، عوام بيچاره را فريب دهند، دعوى کشف و کرامات نمايند، هزله گوئى و نغمات و ترنمات و مطرب و سرود دوست داشته، آن فعل قبيح مذموم را پيشه خود قرار داده، جلقه زنند، و کلمات
«1» کتاب التوحيد، باب 29، صفحه 220، حديث 12.
جلد 4 صفحه 252
لا اله الّا اللّه را با تقطيعات موسيقيه خوانند، شعرها و ابياتى در آن ميان با ترجيع و طرب سرودند، به گمان باطل خود به اين ترتيبات، مقام سير و سلوک را دارا شوند، هيهات هيهات! و احاديث بسيار در مذمت آنها وارد شده: از جمله محقق اردبيلى رحمه الله در حديقة الشيعه از ابن حمزه، و سيد مرتضى رضوان الله عليه و شيخ مفيد عليه الرحمه، بواسطه به سند خود نقل از محمد بن الحسين که از خواص چند امام معصوم است روايت نمايند:
کنت مع الهادى علىّ بن محمّد عليه السّلام فى مسجد النّبىّ صلّى اللّه عليه و آله و سلّم فاتاه جماعة من اصحابه منهم أبو هاشم الجعفرىّ و کان رجلا بليغا و کانت له منزلة عظيمة عنده عليه السّلام. ثمّ دخل المسجد جماعة من الصّوفيّة و جلسوا فى جانب مستديرا و اخذوا بالتّهليل. فقال لا تلتقتوا الى هؤلاء الخداعين فانّهم خلفاء الشّياطين و مخرّبوا قواعد الدّين، يتزهّدون لراحة الاجسام و يتهجّدون لصيد الانعام، يتجوّعون عمرا حتّى يديّخوا للايکاف حمرا لا يهلّلون الّا لغرور النّاس و لا يقلّلون الغذاء الّا لملأ العساس و اختلاس قلب الدّفناس، يکلّمون النّاس باملائهم فى الحبّ و يطرحونهم بادلائهم فى الجبّ، اورادهم الرّقص و التّصدية، و اذکارهم التّرنّم و التّغنية، فلا يتبعهم الّا السّفهاء و لا يعتقد بهم الّا الحمقاء، فمن ذهب الى زيارة احد منهم حيّا او ميّتا فکانّما ذهب الى زيارة الشّيطان و عبادة الاوثان، و من اعان احدا منهم فکانّما اعان يزيد و معاوية و أبا سفيان. فقال رجل من اصحابه: و ان کان معترفا بحقوقکم؟ قال: فنظر اليه شبه المغضب و قال عليه السّلام: دع ذا عنک، من اعترف بحقوقنا لم يذهب فى عقوقنا. اما تدرى انّهم اخسّ طوايف الصّوفيّة و الصّوفيّة کلّهم من مخالفينا و طريقتهم مغايرة لطريقتنا و ان هم الّا نصارى و مجوس هذه الامّة اولئک الّذين يجهدون فى اطفاء نور اللّه و اللّه يتمّ نوره و لو کره الکافرون. «1»
«1» تصحيح متن روايت از کتاب سفينة البحار، جلد 2، صفحه 58 (به نقل از حديقة الشيعه)
جلد 4 صفحه 253
محمد بن الحسين گويد: با حضرت امام على النقى عليه السّلام بودم، در مسجد پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم. پس آمدند جماعتى از اصحاب از جمله آنها أبو هاشم جعفرى بود، مردى بليغ، و منزلتى خدمت حضرت داشت. بعد داخل شدند جماعتى از صوفيه و در طرفى حلقه زده نشستند، و به لا اله الّا اللّه مشغول شدند. پس امام عليه السّلام رو به اصحاب نموده فرمود:
التفات نکنيد به اين خدعه کنندگان، که ايشان خليفه‌هاى شياطينند، و خراب کنندگان قواعد دين، اظهار جهد کنند براى آسايش جسم خود، تهجد نمايند براى صيد عوام کالانعام (يا براى ربودن کباب و گوشتها)، گرسنگى عمرى خورند تا رام نمايند براى پالان، خرى چند را. تهليل نگويند مگر براى فريب مردم، کم نخورند مگر براى پر کردن کاسه‌هاى بزرگ و ربودن قلوب احمقان، تکلم نمايند با مردم به اظهار خود در دوستى خدا و مى‌اندازند آنان را نرم نرم و پنهان در چاه گمراه خود، اوراد آنها رقص کردن و دست زدن، و اذکارشان سرائيدن و غنا خواندن است.
متابعت نکند ايشان را مگر سفهاء، و معتقد آنها نشود مگر حمقا.
پس هر کس برود به زيارت ايشان در حال حيات و ممات، گويا رفته است به زيارت شيطان و عبادت بتان.
و هر کس يارى و مدد نمايد يکى از آنها را، مثل آنست که يزيد و معاويه و أبا سفيان عليهم اللعنة را يارى کرده.
مردى از اصحاب عرض نمود: اگرچه معترف به حقوق شما باشد؟
حضرت نظر غضبانه نموده فرمود: اين گفتار را واگذار، آن کس که معترف به حقوق و امامت ما باشد، نرود به عقوق و مخالفت ما. آيا نمى‌دانيد اين طايفه پست‌ترين طوايف صوفيه‌اند و تمام صوفيه مخالف ما و طريقه ايشان مغاير طريقه ما مى‌باشد، و اينان همانا نصارى و مجوس اين امّتند که جهد و کوشش کنند در خاموش کردن نور خداى تعالى، و حال آنکه خدا تمام فرمايد نور خود را اگرچه کاره باشند کافران.