تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ لَقَدْ ذَرَأْنا لِجَهَنَّمَ کَثِيراً مِنَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ لَهُمْ قُلُوبٌ لا يَفْقَهُونَ بِها وَ لَهُمْ أَعْيُنٌ لا يُبْصِرُونَ بِها وَ لَهُمْ آذانٌ لا يَسْمَعُونَ بِها أُولئِکَ کَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ أُولئِکَ هُمُ الْغافِلُونَ (179)
ترجمه
و بتحقيق آفريديم براى جهنّم بسيارى از جنّ و آدميرا مر ايشان را است دلهائى که نمى‌فهمند بآنها و مر ايشان را است چشمهائى که نمى‌بينند بآنها و مر آنانرا است گوشهائيکه نمى‌شنوند بآنها آنگروه چون چهارپايانند بلکه آنها گمراه‌ترند آنگروه آنانند بيخبران.
تفسير
خداوند خلق فرمود بسيارى از جنّ و انس را که عاقبت امر آنها منجر بدخول در جهنّم ميشود بسوء اختيار خودشان پس مثل آنستکه براى جهنم خلق شده باشند چنانچه مى‌گويند بزائيد براى مردن و بسازيد براى خراب شدن و قمى ره از امام باقر (ع) نقل نموده که خداوند مهر نهاده است بر دلهاى آنها پس تعقّل نمى‌کنند و بر چشمهاى آنان پرده کشيده شده که نمى‌بينند و قرار داده شده است در گوشهاى آنها سنگينى که نمى‌شنوند براى آنکه در آيات الهى تدبّر نمى‌کنند و بچشم عبرت در احوال امم سابقه نمينگرند و بديده بصيرت بر مصنوعات الهى نظر نمى‌افکنند و گوش استماع مواعظ حقّه را ندارند و اين آلات چندى که بکار زده نشد از کار مى‌افتد و شمّه از اين مقال در اوائل سوره بقره در ذيل آيه شريفه ختم اللّه على قلوبهم گذشت و اين جماعت مانند بهائمند در عدم توجّه بمعارف حقّه و علوم حقيقيّه و استبصار و اتّعاظ و انتباه و در توجّه بخواب و خوراک و ول‌گردى و هوس رانى و سرگردانى ولى از آنها گمراه‌ترند براى آنکه آنها منافع را بخود جلب نموده مضارّ را از خود دفع مينمايند و باين دو امر نهايت اهتمام را دارند ولى اينها اين مراعات را هم ندارند براى آنکه غالبا ميدانند منافع و مضارّ اعمال خوب و بد را و عمل نمى‌کنند بعلم خود و براى آنکه آنها با آنکه عقل ندارند اگر بخواهند براه راست سوق دهندشان تسليم مى‌شوند و اينها با آنکه عقل دارند و بدين اسلام دعوت ميشوند قبول نميکنند و آنها اگر مطيع نباشند عاصى هم نيستند و اينها مطيع نيستند و عاصيند پس اينها بمراتب حالشان بدتر از آنها است و در نهايت غفلت از حقّند و در علل از امير المؤمنين (ع) نقل نموده که خداوند خلق فرمود در ملائکه عقل را مجرّد از شهوت و در بهائم شهوت را مجرد از عقل و بنى آدم را مرکّب فرمود از عقل و شهوت پس کسيکه عقلش بر شهوتش غلبه نمايد او بهتر است از ملائکه و کسى که
جلد 2 صفحه 496
شهوتش بر عقلش غالب شود بدتر است از بهائم.