اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ لَقَد ذَرَأنا لِجَهَنَّم‌َ کَثِيراً مِن‌َ الجِن‌ِّ وَ الإِنس‌ِ لَهُم قُلُوب‌ٌ لا يَفقَهُون‌َ بِها وَ لَهُم أَعيُن‌ٌ لا يُبصِرُون‌َ بِها وَ لَهُم آذان‌ٌ لا يَسمَعُون‌َ بِها أُولئِک‌َ کَالأَنعام‌ِ بَل هُم أَضَل‌ُّ أُولئِک‌َ هُم‌ُ الغافِلُون‌َ (179)
و هر آينه قرار داديم ما از براي جهنم بسياري از جن‌ّ و انس را از براي اينها
جلد 8 - صفحه 35
دلهائيست که بآن دلها تفقّه و ادراک و تفهّم نميکنند و از براي آنها چشمهايي است که بآن چشمها نمي‌بينند و از براي آنها گوشهايي است که بآن گوش‌ها نميشوند مثل چهارپايان هستند بلکه گمراه‌تر اينها آنهايي هستند که غافل از خدا و دين و احکام هستند.
وَ لَقَد ذَرَأنا ذرأ قريب المعني است با خلق و برأ و احدث لجهنم لام عاقبت است مثل
(لدوا للموت و ابنوا للخرابي)
منسوب بامير المؤمنين عليه السّلام است و مثل قوله تعالي فَالتَقَطَه‌ُ آل‌ُ فِرعَون‌َ لِيَکُون‌َ لَهُم عَدُوًّا وَ حَزَناً قصص آيه 7.
کَثِيراً مِن‌َ الجِن‌ِّ وَ الإِنس‌ِ خداوند براي جهنم خلق نفرمود بدليل قوله تعالي وَ ما خَلَقت‌ُ الجِن‌َّ وَ الإِنس‌َ إِلّا لِيَعبُدُون‌ِ ذاريات آيه 56، بلکه عاقبت کار اينکه کثير جهنم است و علت و سبب جهنم رفتن آنها اينست که لَهُم قُلُوب‌ٌ لا يَفقَهُون‌َ بِها در سوره بقره آيه 7 و 18 خَتَم‌َ اللّه‌ُ عَلي قُلُوبِهِم و صُم‌ٌّ بُکم‌ٌ عُمي‌ٌ گفتيم مراد از اينکه قلب قلب صنوبري و چشم و گوش جسماني نيست زيرا با اينها دقائق زخارف دنيوي را درک ميکنند بخصوص صنايع امروزه و زرد و سرخ دنيا را مشاهده ميکنند و صدا را از آخر دنيا آمريکا ميشنوند بلکه مراد قلب و چشم و گوش روح است که براي درک حقايق و بصيرت طرق سعادت و تأثير مواعظ و نصايح است بکار نميزنند قلب روحي دارند لکن از روي عناد و حب‌ّ شهوات و قساوت درب قلب آنها بسته شده ايمان و معارف الهيه در او داخل نميشود وَ لَهُم أَعيُن‌ٌ لا يُبصِرُون‌َ بِها درب چشم روح بسته شده معجزه را حمل بسحر ميکنند، انبياء را کذاب ميپندارند.
وَ لَهُم آذان‌ٌ لا يَسمَعُون‌َ بِها درب گوش روح پنبه گذارده پنبه غفلت مواعظ و نصايح در او تأثير ندارد.
أُولئِک‌َ کَالأَنعام‌ِ که آن روح ملکوتي را ندارند مثل انسان و لذا مورد
جلد 8 - صفحه 36
تکليف و عذاب و ثواب نيستند بَل هُم أَضَل‌ُّ مثل معروف است ميگويند خر لخت را پالان او را برنميدارند از فقيري که آه ندارد توقع بذل ندارند، حکماء گفتند فاقد شيئي معطي شيئي نميشود.
ذات نايافته از هستي بخش || کي تواند که شود هستي بخش
انعام آن روح ملکوتي که خداوند بجن و انس عنايت فرموده فاقد هستند اگر چه باندازه استعداد خود معرفت دارند و تسبيح و تقديس و سجده پروردگار خود ميکنند حتي جمادات و نباتات چنانچه مکرر گفته شده و آيات قرآني مشحون است ولي جن و انس که داراي آن جوهر ملکوتي هستند حتي بقدر انعام هم معرفت نداشته باشند البته بمراتب اضل از آنها هستند.
أُولئِک‌َ هُم‌ُ الغافِلُون‌َ قفل غفلت بر درب قلب روح زده شده و مهر شده، پرده غفلت بروي چشم روح افتاده و بسته شده، پنبه غفلت گوش آنها را پر کرده پس درجات غفلت را دارند نعوذ باللّه.