اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ لِلّه‌ِ الأَسماءُ الحُسني فَادعُوه‌ُ بِها وَ ذَرُوا الَّذِين‌َ يُلحِدُون‌َ فِي أَسمائِه‌ِ سَيُجزَون‌َ ما کانُوا يَعمَلُون‌َ (180)
و مختص بخداوند است اسمهاي بسيار نيک پس بخوانيد خدا را بآن اسماء و واگذاريد کساني را که ملحد و مشرک ميشوند در اسماء الهي يعني اينکه اسماء را بر غير خدا اطلاق ميکنند زود باشد که جزاء داده شوند آنچه را که بودند عمل ميکردند.
وَ لِلّه‌ِ الأَسماءُ الحُسني اسماء الهي توقيفي است يعني احدي نميتواند اسمي بر خدا بگذارد و اطلاق کند مگر آنچه خداوند فرموده در قرآن و ساير کتب آسماني يا بلسان انبياء و اوصياء آنها مثل اينکه حکماء اطلاق علة يا علة العلل بر خدا
جلد 8 - صفحه 37
ميکنند و حال آنکه نه در قرآن و نه در لسان انبياء و ائمه [ع] اطلاق نشده بلکه صحيح نيست زيرا مناسبت بين علة و معلول شرط است و انفکاک بين آنها محال است و حال آنکه (کان اللّه و لم يکن معه شيئي) بعلاوه لازم ميآيد قدم عالم و حال آنکه حادث است بعلاوه لازم ميآيد سلب قدرت و اختيار زيرا علة قدرت بر عدم ايجاد معلول و عدم تأثير در آن ندارد چون لازم و ملزوم است و اينکه اسمايي که در قرآن و لسان ائمه [ع] اطلاق شده باين معاني که در نظر ما است نيست و لذا يکي از صفات سلبيه نفي معاني است که آن شاعر ميگويد:
نه مرکب بود و جسم نه مرئي نه محل || بي‌شريک است و معاني تو غني‌دان خالق
بلکه اينها يک مفاهيمي است که منتزع از ذات اقدس ميشود نه صفت باشد که عارض بر ذات شود چنانچه مکرر توضيح داده‌ايم که ذات اقدس ربوبي صرف الوجود با علي مراتبه غير متناهي و غير محدود است و بساطته و وحدته داراي جميع مراتب وجود است و هر يک از اينکه صفات مرتبه‌اي از مراتب وجود است که مفهوم آن منتزع از نفس وجود است و براي تقريب بذهن مثال ميزنيم بمقوله کم و کيف و نور مثلا نور قوي مثل نور شمس يک نور بسيط بيش نيست لکن جميع مراتب ما دون را دارا است و کيف قوي مثل حلاوت عسل يک حلاوت بيش نيست ولي حاوي جميع مراتب ما دون است و کذلک کم قوي، و اسماء الهي کل آنها حسن است ولي کلمه الحسني افعل التفضيل است که احسن است زيرا هر مرتبه از مراتب وجود يا مراتب نور يا مراتب کيف و کم نسبت بمرتبه دون خود احسن است و مرتبه فوق او احسن از او است و اينکه اسماء الهي منقسم بر اقسامي است قسم اول اسماء ذات است و آن سه اسم است: اللّه، حق، هو. اللّه علم و اسم ذاتيست که مستجمع جميع صفات کمال و منزه از جميع عيوب و نواقص امکان است، و حق اشاره بمقام واجب الوجوديست ثابت است ازلا و ابدا، و هو اشاره
جلد 8 - صفحه 38
بمقام غيب الغيوبي است که احدي جز او پي نميبرد.
قسم دوم- اسماء صفات است صفات ذاتيه و آن هم دو قسم است: صفات محضه مثل حي‌ّ، قديم، ازلي، ابدي، سرمدي، کبير، علي‌ّ، عظيم و نحو اينها و صفات ذات اضافه مثل قادر، عليم، سميع، بصير، مريد، حکيم که تعلق بطرف ميگيرد و اينها را صفات کماليه ميگويند.
قسم سوم- صفات فعليه است يعني افعال صادره از او مثل رحيم، رحمن، غفور، عطوف، عفو، خالق، رازق، مصور، مبدع، موجد و امثال اينها که اينها را صفات جماليه مينامند.
قسم چهارم- صفات سلبيه است که صفات جلاليه مينامند که سلب احتياج و نقص و عيب است مثل سبّوح و قدوس و نحو اينها.
و در اخبار دارد اسماء الحسني نود و نه اسم است از إبن بابويه بسند خود از حضرت صادق عليه السّلام از آباء طيّبين خود عليهم السلام از حضرت رسول صلّي اللّه عليه و آله و سلّم فرمود
(ان‌ّ للّه تبارک و تعالي تسعة و تسعون اسما مائة الّا واحد من احصاها دخل الجنة) و هي: اللّه الواحد الاحد الصمد الاول الاخر السميع البصير القدير القادر القاهر العلي‌ّ الاعلي الباقي البديع البارئ الاکرم الظاهر الباطن الحي الحکيم العليم الحليم الحفيظ الحق الحسيب الحميد الخفي الرب الرحمن الرحيم الذاري الرازق الرقيب الرؤف البارّ السلام المؤمن المهيمن العزيز الجبار المتکبر السيّد السبوح الشهيد الصادق الصانع الطاهر العدل العفو الغني الغياث الفاطر الفرد الفتاح الفالق القديم الملک القدوس القوي القريب القيوم القابض الباسط قاضي الحاجات المجيد المولي المنّان المحيط المبين المقيت المصور الکبير الکافي کاشف الضر الوتر النور الوهّاب الناصر الواسع الودود الهادي الوفي الوکيل الوارث البرّ الباعث التواب الجليل الجواد الخبير الخالق خير الناصرين الديّان الشکور العظيم اللطيف الشافي)
جلد 8 - صفحه 39
مخفي نباشد که مذکورات در خبر نود و هشت است و يکي از قلم راوي ساقط شده و ممکن است بگوئيم المريد يا المدرک بوده، و در بعض اخبار است که اينکه نود و نه اسم مذکورات در قرآن است و معين فرموده که در هر سوره چه اندازه از آنها ذکر شده.
فَادعُوه‌ُ بِها مراد اينکه نيست که خدا را بخوانيد بجميع اينکه أسماء الحسني بلکه بهر يک از آنها خدا را بخوانيد خداوند اجابت ميفرمايد زيرا از کرم او دور است که خدا امر بفرمايد مرا باين اسماء بخوانيد و بنده بخواند و او اجابت نفرمايد وَ ذَرُوا الَّذِين‌َ يُلحِدُون‌َ فِي أَسمائِه‌ِ نظر به اينکه لام للّه لام اختصاص است دلالت دارد بر اينکه اينکه اسماء مختص بذات مقدس او است و الحاد در اينکه اسماء اينکه است که بغير خدا اطلاق کنند بلي اينکه اسماء دو قسم است اسماء مختصه بخدا که اطلاق بر غير او الحاد و شرک است مثل خالقيت و رازقيت و امثال آنها و اسماء مشترکه مثل عالميت و قادريت و اشباه آنها که مرتبه اعلاء آنها مختص باو است و نسبت بغير دادن الحاد است اما مرتبه دون مانعي ندارد آنهم بافاضه او است.
سَيُجزَون‌َ ما کانُوا يَعمَلُون‌َ البته هر کس عملي بجا آورد جزاي او بنحو اتم داده ميشود بخصوص شرک بخدا که الحادش ميگويند چه شرک در ذات يا صفات يا افعال يا عبادت يا نظر پنج قسم اقسام شرک است.