تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ الَّذِينَ کَذَّبُوا بِآياتِنا سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَيْثُ لا يَعْلَمُونَ (182)
بعد از آن حامل معامله با کفار را در دنيا به نعمت استدراج بيان فرمايد:
وَ الَّذِينَ کَذَّبُوا بِآياتِنا: و آن کسانى که تکذيب کردند آيات ما را، يعنى کفار و مستهزئان، سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَيْثُ لا يَعْلَمُونَ: زود باشد که اخذ کنيم ايشان را درجه درجه و مرتبه مرتبه به هلاکت نزديک نمائيم، از آنجا که ندانند؛ به اين وجه که هر چه گناه کنند، ما نعمت را بر آنها زياد کنيم، و آنها گمان نمايند که اين نعمت، لطفى و مرحمتى است از حق تعالى، و در طغيان و عصيان و بطر افزوده، منهمک در بغى و غى، تا به يک بار عذاب به آنها نازل شود بى‌ظهور علامات، بلکه بى‌خبر، يک مرتبه آنها را فرا گيرد به عقاب.
تبصره: يکى از نعم الهى، نعمت استدراج است نسبت به عاصى و طاغى، که در ظاهر نعمت، و در باطن نقمت است، مانند صحت و دولت و عزت ياغيان و طاغيان، که آن را لطف و مرحمت در باره خود پنداشته، غافل از آنکه عاقبتى وخيم دارد، زيرا در حال انهماک يک مرتبه عذاب الهى وارد آيد. و احاديث نيز وارد شده از جمله:
1- در کافى علىّ بن ابراهيم قال سئل ابو عبد اللّه عليه السّلام عن الاستدراج، فقال: هو العبد يذنب الذّنب فيملى له و يجدّد له عنده النّعم فتلهيه عن الاستغفار من الذّنوب فهو مستدرج من حيث لا يعلم. «1» 2- عن سماعة بن مهران قال سئلت ابا عبد اللّه عن قول اللّه تعالى:
سنستدرجهم من حيث لا يعلمون، قال: هو العبد يذنب الذّنب فتجدّد له النّعمة معه تلهيه تلک النّعمة عن الاستغفار من ذلک الذّنب. «2» 3- قال ابو عبد اللّه عليه السّلام: انّ اللّه اذا اراد بعبد خيرا فاذنب ذنبا اتبعه
«1» اصول کافى، جلد دوّم، کتاب الايمان و الکفر، صفحه 452، حديث دوّم (باب الاستدراج)
«2» همان مدرک، حديث سوّم.
جلد 4 صفحه 256
بنقمة و يذکّره الاستغفار و اذا اراد بعبد شرّا فاذنب ذنبا اتبعه بنعمة لينسيه الاستغفار و يتمادى بها و هو قول اللّه عزّ و جلّ: سنستدرجهم من حيث لا يعلمون بالنّعم عند المعاصى. «1» 1- در کافى على بن ابراهيم روايت کند که: سؤال شد از حضرت صادق عليه السّلام از استدراج؟ فرمود: او بنده‌اى است گناه نمايد، پس بسيار و تازه شود نعمت با وجود معصيت، و مشغول کند او را از استغفار از گناه، پس او مستدرج است از آنجا آنکه نداند.
2- سماعه روايت کند که: سؤال نمودم حضرت صادق عليه السّلام از فرمايش الهى: سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَيْثُ لا يَعْلَمُونَ، فرمود: او بنده است گناه نمايد، پس تازه شود براى او نعمت، مشغول سازد او را از استغفار از گناه.
3- سفيان بن سمط، روايت کند که آن حضرت فرمود: خداى تعالى هرگاه اراده فرمايد به بنده خير را، پس گناه نمايد عقب آن را نقمتى وارد، و متذکر کند او را به استغفار؛ و هر گاه اراده کند شرّ را نسبت به بنده، پس گناهى نمايد، او را نعمتى دهد تا فراموش کند استغفار را، و متمادى شود به معصيت و اين است فرمايش الهى: سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَيْثُ لا يَعْلَمُونَ، زود باشد که اخذ کنيم به نعمت، نزد معاصى؛ نعوذ باللّه من هذه العقوبة.