تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
أَ وَ لَمْ يَنْظُرُوا فِي مَلَکُوتِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ ما خَلَقَ اللَّهُ مِنْ شَيْ‌ءٍ وَ أَنْ عَسى أَنْ يَکُونَ قَدِ اقْتَرَبَ أَجَلُهُمْ فَبِأَيِّ حَدِيثٍ بَعْدَهُ يُؤْمِنُونَ (185)
بعد از آن ترغيب فرمايد به طريق نجاح:
أَ وَ لَمْ يَنْظُرُوا فِي مَلَکُوتِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ: آيا نظر نکنيد به عبرت و تدبر در ملکوت آسمانها و زمين. گويند ملکوت سماوات، شمس و قمر در گردش، و سير هر يک، و نجوم از ثوابت و سيارات و اقتران هر يک به ديگرى است. و ملکوت زمين، بحور و جبال و خزائن و نفايس آنها و اشجار و ازهار و ثمرات و آثار آنهاست. يا معنى آنکه آيا نظر نمى‌کنيد در ملکوت آسمانها که آن را با عظم خلق و ثقل و جرم در جوّ هوا چگونه معلق بداشته بدون ستون از تحت و علاقه‌اى از فوق، و مزين ساخته آنها را به ستارگان و کواکب سبعه، و دوازده برج با سير مختلف. و در زمين نظر نمائيد که به انواع و اصناف بدايع و کثرت خلايق از جماد و نبات و حيوان و انسان بياراسته. وَ ما خَلَقَ اللَّهُ مِنْ شَيْ‌ءٍ:
و نظر و تفکر کنيد در هر چه اطلاق شيئيت توان نمود از اجناس که ممکن الحصر نيست تا بدان نظر، کمال قدرت صانع و جلال و حدت و عظم شأن مالک و مدير و مدبر آنها بر شما ظاهر گردد.
تحقيق: استدلال در عالم علوى و سفلى از وجود متعدده کثيره است:
اما عالم علوى:
1- در عظم و صغر اجرام هر يک به وضع خاص بدون تخصيص مخصص وقوع نيابد، و آن جز ذات قادر متعال نباشد.
2- در طرز هيئت آن که هر يک داراى دو سطح مقعر و محدب و با طبيعت متساويه، و الّا وقوع و ترکيب در جرم فلک لازم، و آن باطل است، لذا چنانچه جايز است که فلک ماه به محدب خود ملاقى فلک عطارد باشد، زيرا حکم
جلد 4 صفحه 259
الشى‌ء حکم مثله، پس لازم آيد فلک ماه محيط و فلک عطارد محاط؛ و به ثبوت اين مقدمه، روا باشد که آنچه تحت است فوق شود و بالعکس. بنابراين اختصاص هر يک به موضع معين، وجود قاهر قادر مختار را مبرهن سازد.
3- سير هريک از سيارات در مدار و فلک خود بدون تخطى، دال است بر آنکه تمام مسخرند در تحت اراده و قدرت قادرى.
4- حرکت هر کدام به مقدار معين در بطى‌ء و سرعت، چنانچه فلک قمر در يک ماه يکدور تمام کند. و آفتاب در يک سال. و مشترى در دوازده سال. و زحل در سى سال و فلک هشتم در سى و شش هزار سال، پس تقدير هر يک در مقدار حرکت لا جرم حکمت مدبر و قاهرى ارائه دهند.
5- اختلاف اجرام کواکب در لمعان و نور با الوان مختلفه، چنانچه عطارد زرد و زهره سفيد و درخشان و مريخ سرخ و مشترى درى و زحل کدر و نيز اعظم آفتاب داراى شعاع عالمتاب و هر ساعتى به رنگى، اين اختصاصات مختلفه متفاوته دال است بر مخصصى که آن ذات احديت حکيم على الاطلاق صانع عالم باشد.
اما عالم سفلى:
زمين 1- اختلاف قطعات در صلابت و رخوت که اگر همه صلب بودى، اکثر منافع از دست رفتى، مانند حرکت و سير آدمى و نمو اشجار و ازهار و منافع مطعومات و ملبوسات. و اگر تمام رخوه بودى، استقرار آب در آن متعسر، به علاوه به سبب فقدان قنوات، رو به نقصان گذاشتى. رعايت اعتدال در جعل بعضى صلب، و برخى رخوه، حکمت بالغه سبحانى را شاهد و گواه است.
2- در قسمت رياحين و ازهار، هر يک را شکلى و رنگى و طعمى و بوئى و منفعتى و خاصيتى، يکى غذاى بدن مى‌شود، ديگرى قوت تن، يکى زهر جانگزا، ديگرى ترياق فرح افزا، يکى روح مى‌بخشد، ديگرى جان مى‌ستاند، يکى خواب آورد، و ديگرى خواب را ببرد، يکى سرد است، يکى گرم، يکى تر است، يکى خشک، با آنکه همه از يک زمين روئيده و از يک چشمه آب نوشيده، اين مقتضيات مختلفه آثار قدرت قادرى را نمايش دهد.
3- اشجار با طراوت و نضارت با ميوه جات متفاوته و احياى بعد از اماته،
جلد 4 صفحه 260
کمال سلطنت مدبرى را مبرهن نمايد.
4- اصناف حيوانات که کميت آنها نا محدود است از سباع و بهائم و وحوش و حشرات، هر يک چگونه ساختن آشيانه و تحصيل قوت و تربيت اولاد بدون تعليم معلمى به عرصه ظهور آورند، هر آينه احاطه علم و قدرت صانع خود را ثابت نمايند.
5- در اقسام معادن مختلفه و خواص متفاوته و قلت و کثرت هر يک از آنها نسبت به احتياج بشر و تربيت آنها در باطن و جوف کوهها، غرايب صنع صانع حکيمى نشان دهند و آثار صنيعه الهيه بسيار، و براى تذکار به همين مذکورات قناعت شد. «فتأمل».
وَ أَنْ عَسى أَنْ يَکُونَ: و آيا نظر ننمودند در آنکه شأن اين باشد که، قَدِ اقْتَرَبَ أَجَلُهُمْ: بتحقيق نزديک شده باشد اجل و مرگ آنها تا اين فکر داعى آن شود که قبل از وقوع فوت و حلول موت و نزول عقوبت به عملى اقدام کنند که موجب نجاح دو جهانى و فلاح جاودانى باشد، و اگر اين مشرکان به قرآن که جامع حقايق دينى و دنيوى و مجمع ميامن صورى و معنوى است ايمان نياورند، فَبِأَيِّ حَدِيثٍ بَعْدَهُ يُؤْمِنُونَ: پس به کدام حديث و کلامى بعد از اين قرآن ايمان خواهند آورد. اين نهايت بيان است، چه اخبار باشد از ايشان به طبع و تصميم بر کفر بعد از الزام حجت و ارشاد و هدايت.
تنبيه: آيه شريفه دليل است بر وجوب نظر و فکر، چه حق تعالى بر تقريع و ملامت و سرزنش فرمود آنها را بر ترک نظر و مذمت و ملامت نيست مگر در ترک واجب.