اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
يَسئَلُونَک‌َ عَن‌ِ السّاعَةِ أَيّان‌َ مُرساها قُل إِنَّما عِلمُها عِندَ رَبِّي لا يُجَلِّيها لِوَقتِها إِلاّ هُوَ ثَقُلَت فِي السَّماوات‌ِ وَ الأَرض‌ِ لا تَأتِيکُم إِلاّ بَغتَةً يَسئَلُونَک‌َ کَأَنَّک‌َ حَفِي‌ٌّ عَنها قُل إِنَّما عِلمُها عِندَ اللّه‌ِ وَ لکِن‌َّ أَکثَرَ النّاس‌ِ لا يَعلَمُون‌َ (187)
سؤال ميکنند تو را از ساعت که مراد فناء دنيا باشد يا قيام قيامت که چه زماني وقت او است بگو منحصرا علم او نزد پروردگار من است ظاهر نميکند او را بوقت او مگر خدا سنگين است در آسمانها و زمين نميآيد شما را مگر بناگاه از تو سؤال ميکنند که گويا تو ميداني از وقت آن بگو منحصرا علم بآن نزد خداوند است و لکن اکثر مردم نميدانند يَسئَلُونَک‌َ عَن‌ِ السّاعَةِ سائل جماعتي از مسلمين بودند که معتقد بودند بحضرت رسالت صلّي اللّه عليه و آله و سلّم و بقيام قيامت و معاد و توهّم ميکردند که حضرت ميداند، و الف و لام الساعة عهد است، بعضي گفتند مراد وقت فناء و زوال اينکه عالم است و لکن بعيد نيست مراد يوم النشور باشد که يکي از اسماء روز قيامت يوم الساعة است و در موارد زيادي در قرآن اطلاق ساعه بر اينکه روز شده وَ السّاعَةُ لا رَيب‌َ فِيها جاثيه آيه 31 بَل‌ِ السّاعَةُ مَوعِدُهُم وَ السّاعَةُ أَدهي وَ أَمَرُّ قمر آيه 46 بَل کَذَّبُوا بِالسّاعَةِ وَ أَعتَدنا لِمَن کَذَّب‌َ بِالسّاعَةِ سَعِيراً فرقان آيه 12 وَ إِنَّه‌ُ لَعِلم‌ٌ لِلسّاعَةِ فَلا تَمتَرُن‌َّ بِها زخرف آيه 61، الي غير ذلک و ما در مجلد سوم کلم الطيب اسامي روز قيامت را که مأخوذ از قرآن و اخبار شده متعرض شده‌ايم بالغ بر هفتاد اسم مراجعه کنيد.
أَيّان‌َ مُرساها ايّان چه وقت و زماني استفهام از زمان است، مرسيها از ماده رسا بمعني ثبوت است و لذا جبال را راسية گويند وَ الجِبال‌َ أَرساها سوره نازعات آيه 32، و اطلاق بر قدر ثابت هم شد وَ قُدُورٍ راسِيات‌ٍ سبأ آيه 34 قُل إِنَّما عِلمُها عِندَ رَبِّي يکي از علوم مختصه بذات اقدس ربوبي علم بزمان
جلد 8 - صفحه 48
وقوع قيامت است و حکمت اخفاء آن اينست که انسان احتمال قرب بدهد تعجيل در تدارک عقوبت اعمال سيئه خود کند و در اعمال حسنه کوشش زيادتري کند لا يُجَلِّيها لِوَقتِها إِلّا هُوَ ظاهر نميفرمايد از براي وقت قيامت مگر او و موقعي که ظاهر ميفرمايد بغتة ظاهر ميشود وَ ما أَمرُ السّاعَةِ إِلّا کَلَمح‌ِ البَصَرِ أَو هُوَ أَقرَب‌ُ نحل آيه 79 وَ ما أَمرُنا إِلّا واحِدَةٌ کَلَمح‌ٍ بِالبَصَرِ قمر آيه 51 ثَقُلَت فِي السَّماوات‌ِ وَ الأَرض‌ِ ثقل قيامت در آسمانها و زمين ممکن است از حيث نداشتن علم بوقت آن باشد چون امر مجهول بر جاهل سنگين است و ممکن است از حيث دهشت و وحشت احوال قيامت باشد و ممکن است از خوف از عذاب قيامت باشد و احتمال اول بقرينه جمله قبل و بعد اقرب است لا تَأتِيکُم إِلّا بَغتَةً بمجرد نفخ صور چون دو نفخه داريم يکي تمام بغتة فاني ميشوند ديگر تمام برميخيزند وَ نُفِخ‌َ فِي الصُّورِ فَصَعِق‌َ مَن فِي السَّماوات‌ِ وَ مَن فِي الأَرض‌ِ إِلّا مَن شاءَ اللّه‌ُ ثُم‌َّ نُفِخ‌َ فِيه‌ِ أُخري فَإِذا هُم قِيام‌ٌ يَنظُرُون‌َ زمر آيه 68 يَسئَلُونَک‌َ کَأَنَّک‌َ حَفِي‌ٌّ عَنها احفاء بزبان امروزه بمعني استنطاق و اصرار در سؤال است مثل اينکه توهّم ميکردند که حضرت ميداند و اخفاء ميکند لذا استقصاء ميکردند، و نظير آن کلام منسوب بامير المؤمنين عليه السّلام است بالاي قبر حضرت صديقه طاهره [ع] خدمت حضرت رسالت صلّي اللّه عليه و آله و سلّم شکايت از ظالمين بفاطمه
(و ستنبّئک ابنتک بتظافر امتک علي حضمها حقها فاحفها السؤال و استخبرها الحال الحديث)
و معاني ديگري هم براي احفاء ذکر شده مناسب با اينکه مقام نيست قُل إِنَّما عِلمُها عِندَ اللّه‌ِ کلمه انما از ادات حصر است يعني علم بآن منحصر بخداوند است غير او هر که و هر چه هست نميداند وَ لکِن‌َّ أَکثَرَ النّاس‌ِ لا يَعلَمُون‌َ يا مراد اينست که اکثر علم بوقوع قيامت ندارند چنانچه در بسياري از آيات تصريح فرموده که منکر معاد هستند يا اينکه
جلد 8 - صفحه 49
نميدانند که غير خدا نميداند و احتمال اول چون تعبير باکثر ناس فرموده اقرب است