تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
سوره الأعراف «7»: آيات 189 تا 190
هُوَ الَّذِي خَلَقَکُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ وَ جَعَلَ مِنْها زَوْجَها لِيَسْکُنَ إِلَيْها فَلَمَّا تَغَشَّاها حَمَلَتْ حَمْلاً خَفِيفاً فَمَرَّتْ بِهِ فَلَمَّا أَثْقَلَتْ دَعَوَا اللَّهَ رَبَّهُما لَئِنْ آتَيْتَنا صالِحاً لَنَکُونَنَّ مِنَ الشَّاکِرِينَ (189) فَلَمَّا آتاهُما صالِحاً جَعَلا لَهُ شُرَکاءَ فِيما آتاهُما فَتَعالَى اللَّهُ عَمَّا يُشْرِکُونَ (190)
ترجمه
او است که آفريد شما را از يک نفر و آفريد از آن جفتش را تا انس گيرد با او پس چون نزديکى نمود با او برداشت بارى سبک پس گذراند چندى با آن و چون سنگين شد خواندند خدا پروردگارشان را که اگر بدهى ما را نسل شايسته هر آينه ميباشيم البتّه از شکرگزاران
پس چون داد آندو را نسل شايسته قرار دادند آندو از براى او شريک‌هائى در آنچه داد آندو را پس برتر است خدا از آنچه شريک قرار ميدهند.
تفسير
خداوند خلق فرمود تمام بشر را از حضرت آدم و خلق فرمود زوجه او حوّا را از فاضل طينت او چنانچه در اول سوره نساء گذشت براى آنکه حضرت آدم با او مأنوس شود و از تنهائى وحشت ننمايد و چون با او هم بستر شد آبستن گرديد ولى تا وقتى که سبک بود از حال خود خبر نداشت پس از سنگين شدن فهميد آبستن است و بحضرت آدم عرضه داشت و هر دو عهد کردند که اگر خداوند بآنها نسل شايسته دهد که مبرّى از عيب و نقص باشد شکر نعمت خدا را بجا آورند و چون خداوند تعالى بفاصله چندى بآندو هزار پسر و دختر عنايت فرمود که همه صحيح و سالم و مبرّى از عيب بودند آنها مانند پدر و مادر خودشان که شاکر بودند شکر خدا را ننمودند و از هر دو صنف که مرد و زن باشد مشرک بعمل آمد پس شريک قرار دادند آندو صنف يعنى مرد و زن براى خداوند در نعمتهائيکه بآندو عطا فرموده بود با آنکه منزه است خداوند از شرکائى که آنها براى او قائل ميشوند
جلد 2 صفحه 502
چنانچه در عيون از حضرت رضا عليه السّلام در جواب اشکال مأمون بر عصمت انبياء بملاحظه ظاهر آيه باين تقريب نقل نموده است و آنکه مأمون بعد از استماع اين بيان عرض کرد که گواهى ميدهم بر آنکه تو حقّا پسر پيغمبر خدائى و ظاهر روايت آنستکه امام عليه السّلام بذيل آيه که يشرکون بصيغه جمع است تمسک فرموده بر مدعاى خود که از جعلا دو صنف اراده شده نه دو فرد و الّا بايد يشرکان بصيغه تثنيه باشد و انصاف آنستکه اين بهترين تفاسيرى است که از اين آيه شريفه شده است و بدترين آنها آنست که عامّه عميا قائل شده‌اند که آدم و حوا چندى بر آنها گذشت که خداوند بآنها اولادى عنايت نفرموده بود روزى شيطان نزد آندو آمد بصورتيکه نشناختند او را و شکايت نمودند ازين پيش آمد باو و او گفت اگر من کارى بکنم که حال شما خوب شود و داراى اولاد شويد اسم مرا بر او ميگذاريد گفتند بلى اسم تو چيست گفت حارث و چون داراى ولد شدند او را عبد الحارث ناميدند پس قرار دادند براى خدا شريک در نام گذارى و بعضى گفته‌اند اول دفعه که حوّا آبستن شد شيطان بصورت مبدّل نزد او آمد و گفت محتمل است آبستن باشى بحيوانى و حوا مشوّش شد و بآدم عرض کرد و هر دو مهموم شدند بار ديگر آمد و گفت اگر از خدا بخواهى که او را بشرى تامّ الخلقه قرار دهد و آسان بزائى اجابت ميفرمايد و اسم او را عبد الحارث بگذار و آنقدر وسوسه نمود تا حوا برضايت حضرت آدم اسم او را عبد الحارث گذارد و اسم شيطان وقتى با ملائکه بود حارث بود و قمّى و عيّاشى رحمة اللّه عليهما از امام باقر عليه السلام نقل نموده‌اند که شرک آدم و حوا در اين قضيه شرک در طاعت بود نه عبادت و بنظر حقير بايد حمل بر تقيّه شود چون خودشان فرمودند اگر دو روايت از ما بشما رسيد که يکى مخالف با عامّه بود ديگرى موافق شما روايت مخالف را اخذ نمائيد چون رشد در مخالفت آنها است علاوه بر آنکه اين توجيه بر خلاف ادلّه عقليّه است که دلالت بر عصمت انبيا دارد و مخالف با ظاهر آيه شريفه است از جهاتى از آن جمله آنکه شرک ظاهر در آنستکه غير خدا را شريک قرار دهند در خلق يا عبادت نه در تسميه و اطاعت ديگر آنکه ظاهر از ما آتيهما نعمت است که آنرا مستند بغير خدا نمايند نه آنکه آنرا بعنوان عبوديّت اضافه بغير خدا کنند ديگر آنکه شرکاء که قرائت مشهوره است دلالت بر جمع دارد و حارث يکنفر بود بلى بنابر قرائت شرکا که مصدر است عيبى ندارد
جلد 2 صفحه 503
ديگر ذيل آيه است که قبلا بيان شد دلالت بر فاعل جمع دارد نه بر تثنيه و آدم و حوا دو نفر بيشتر نبودند و ممکن است گفته شود اين عمل نه شرک است نه معصيت چنانچه معمول است عبد را اضافه بغير اسماء خدا مى‌نمايند و نام مى‌نهند مانند عبد النّبى و عبد العلى اگر چه از امام باقر عليه السّلام روايت شده است که ابغض اسماء نزد خداوند حارث و مالک و خالد است و شايد براى آن باشد که حارث نام شيطان بوده است و مالک و خالد خلاف ادب و کذب است و بنابر اين عبد الحارث بدتر خواهد بود و انصاف آنستکه مسلمان و شيعه نبايد بى‌انصافى کند و از اسماء انبيا و ائمه هدى و اسمائيکه دلالت بر عبوديت خدا دارد تعدى نمايد و باسماء مهمله گبر و ترسا بپردازد در هر حال از مطلب دور نشويم اگر حضرت آدم و حوا نام ولد خودشان را عبد الحارث گذارده باشند بعنوان آنکه مطيع يا مملوک شيطان است فسق بلکه کفر است و اگر باين عنوان نباشد بلکه او را نشناخته باشند و خواسته باشند مسئول او را اجابت نموده باشند و اين اسم را گذارده باشند باميد آنکه در آتيه فرمان پذير او باشد در امور مباحه اشکالى ندارد و نبايد مورد ملامت خداوند واقع شوند پس اين وجه غير وجيه و بيرون از صوابست و بين اين وجه و وجه اول وجوه متوسطه است که در مجمع و غيره نقل شده و مجال ذکر آنها نيست و اللّه اعلم بالصواب.