تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
فَلَمَّا آتاهُما صالِحاً جَعَلا لَهُ شُرَکاءَ فِيما آتاهُما فَتَعالَى اللَّهُ عَمَّا يُشْرِکُونَ (190)
فَلَمَّا آتاهُما صالِحاً: پس آن هنگام که عطا فرمود به ايشان فرزند صالحى را، جَعَلا لَهُ شُرَکاءَ؛ (حذف مضاف و اقامه مضاف اليه) مقام آن، و تقدير (جعل اولادهما له شرکاء فيما اتى اولادهما؛ قرار دادند اولادان آن ولد براى خدا شريکان، يعنى فرزندان خود را عبد الشمس و عبد العزى و امثال آن نام نهادند، فَتَعالَى اللَّهُ عَمَّا يُشْرِکُونَ؛ پس متعالى است ذات احديت الهى از آنچه شريک مى‌گيرند.
تنبيه: سيد مرتضى علم الهدى رضوان اللّه عليه در تنزيه الانبياء در بيان اين آيه فرمايد: چون به دلايل عقليه ثابت شده که پيغمبران جايز نيست بر ايشان کفر و شرک و معاصى، زيرا موجب سلب اطمينان و وثوق و صدور معاصى از ايشان مستوجب مذمت و عقاب و واجب است مخالفت آنان، و حال آنکه خداى تعالى امر به اطاعت ايشان فرموده و اين برخلاف فرض است؛ بنابراين در تأويل آيه وجوهى است به دلايل عقل:
جلد 4 صفحه 266
1- (ضمير جعلا) در آيه راجع نيست به آدم و حوا، بلکه راجع به ذکور و اناث از اولاد آدم و حوا باشد، يا راجع به جنسين است از کسانى که مشرک شوند نسل ايشان، پس معنى چنين شود: چون عطا فرمود خدا آدم و حوا را ولد صالح که تمنا و طلب کرده بودند، قرار دادند کفار اولادين اين دو را اضافه به غير خداى تعالى و مؤيد اين تاويل است آيه: فَتَعالَى اللَّهُ عَمَّا يُشْرِکُونَ. و اين مبنى است بر آنکه مراد از تثنيه جنسين يا نوعين باشد.
2- آنکه (هاء) در آيه: جَعَلا لَهُ شُرَکاءَ: راجع به ولد باشد نه خدا، و معنى آنکه آن دو طلب کردند از خداى تعالى، ولد صالح را، پس شرک قرار دادند بين دو طلب، و اين مثل آنست که شخصى گويد: طلب نمودى از من درهم را، وقتى عطا نمودم شرک نمودى آن را به ديگرى، يعنى طلب کردى ديگرى را اضافه به او.
3- آنکه تمام ضميرها در آيه متعلق نباشد به آدم حوا، و قرار داده شود (هاء) در (تغشّيها) ضمير در: دَعَوَا اللَّهَ رَبَّهُما، و آتاهُما صالِحاً، راجع به کسى که مشرک شود و متعلق نباشد به آدم از خطاب مگر: خَلَقَکُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ که اشاره به عامه خلق باشد؛ و همچنين: وَ جَعَلَ مِنْها زَوْجَها بعد از آن تخصيص داده از آن بعضى از ايشان را. بنابراين ابتدا اخبار فرموده از امر تمام بشر که مخلوق از يک فرد آدم و حوا، بعد عود کلام فرمايد به آنچه سؤال نمودند از خدا، پس چون عطا فرمود آن را، ادعا نمودند براى خدا شرکا در عطيّه او.
در عيون اخبار الرضا عليه السّلام مأمون سؤال مى‌کند از حضرت رضا که آيا فرمايش شما نيست انبياء معصومند؟ فرمود: بلى. عرض کرد: پس معنى قول خدا چيست: فَلَمَّا آتاهُما صالِحاً جَعَلا لَهُ شُرَکاءَ فِيما آتاهُما؟ حضرت رضا عليه السّلام فرمود: حوا تولد نمود براى آدم پانصد بطن، و در هر شکمى مذکر و مؤنثى، و آدم و حوا خواندند خدا را که اگر عطا فرمائى صالحى را، هر آينه از شاکرين باشيم. چون مرحمت شد ايشان را فرزند صالحى از نسل، به خلقت مستوى و عارى از زمن و عاهت، پس آنچه عطا شد آدم و حوا را، دو صنف بودند: صنفى مذکر، و صنفى مؤنث. آنگاه قرار دادند صنفان براى خداوند سبحان، شرکاء در آنچه عطا شد به ايشان، و شکر ننمودند آن دو صنف، مانند
جلد 4 صفحه 267
شکر ابوين خود خداى عز و جل را؛ فَتَعالَى اللَّهُ عَمَّا يُشْرِکُونَ. پس مأمون گفت:
شهادت دهم بتحقيق تو فرزند رسول خدايى. «1» و عياشى- از ائمه هدى عليهم السلام روايت نموده‌اند: کان شرکهما شرک طاعة لا شرک عبادة. «2»