با آنکه براى کلمه‌ى «عفو»، چندين معنا بيان شده است: حدّ وسط و ميانه، قبول عذر خطاکار و بخشودن او، آسان گرفتن کارها، ولى ظاهراً در اين آيه، معناى اوّل مراد است.
جلد 3 - صفحه 249
«خُذِ الْعَفْوَ»، به معناى عفو را در اختيار و کنترل خود داشتن و به جا استفاده کردن آن است، لذا در بعضى موارد بايد قاطعانه برخورد کرد، «وَ لا تَأْخُذْکُمْ بِهِما رَأْفَةٌ فِي دِينِ اللَّهِ» «1» چنانکه «أَعْرِضْ عَنِ الْجاهِلِينَ» به معناى آزاد و رها کردن جاهلان و دشمنان نيست، بلکه مراد با آنان نبودن و ميل به آنان نداشتن است، امّا گاهى موعظه، تذکّر و حتّى برخورد با آنان لازم است. «فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ وَ عِظْهُمْ» «2»
اين آيه با تمام سادگى و فشردگى، همه‌ى اصول اخلاقى را در بر دارد. هم اخلاق فردى «عفو»، هم اخلاق اجتماعى «وَ أْمُرْ بِالْعُرْفِ»، هم با دوست «عفو»، هم با دشمن «أَعْرِضْ»، هم زبانى «وَ أْمُرْ»، هم عملى «أَعْرِضْ»، هم مثبت «خُذِ»، هم منفى «أَعْرِضْ»، هم براى رهبر، هم براى امّت، هم براى آن زمان و هم براى اين زمان. چنانکه امام صادق عليه السلام فرمودند: در قرآن آيه‌اى جامع‌تر از اين آيه در مکارم الاخلاق نيست. «3»
شکّى نيست که عفو، در مسائل شخصى است، نه در حقّ النّاس و بيت‌المال.
وقتى اين آيه نازل شد، پيامبر صلى الله عليه و آله از جبرئيل توضيح و شيوه‌ى عمل به اين آيه را درخواست کرد. جبرئيل پيام آورد: «تَعفُو عمّن ظلمک و تُعطى مَن حَرمک و تَصِل مَن قطعک»، «4» از کسى که به تو ظلم کرده در گذر، به کسى که تو را محروم کرده عطا کن و با کسى که با تو قطع رابطه کرده است، ارتباط برقرار کن.
سراسر اين سوره، با تعبيرهاى گوناگون دعوت به اعتدال است. اعتدال در حقوق (آيه‌ى 29)، در مصرف (آيه‌ى 31)، در زينت (آيه‌ى 32)، در عبادت (آيه‌ى 56)، در خانه‌سازى (آيه‌ى 74)، در اقتصاد (آيه‌ى 85) و نسبت به شيوه‌ى اجراى حقّ و عدالت در امّت حضرت موسى عليه السلام و امّت حضرت محمّد صلى الله عليه و آله در آيات 157 و 181 نکات ارزشمندى آمده است.