تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ إِذا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَ أَنْصِتُوا لَعَلَّکُمْ تُرْحَمُونَ (204)
تفسير اثنا عشرى ج4 279
مر مى‌فرمايد به استماع قرآن:
وَ إِذا قُرِئَ الْقُرْآنُ: و چون قرآن قرائت شود در نماز، فَاسْتَمِعُوا لَهُ: پس بشنويد آن را، وَ أَنْصِتُوا: و ساکت باشيد و با امام جماعت تلاوت ننمائيد، لَعَلَّکُمْ تُرْحَمُونَ: تا به آن متعظ شده در اثر آن مستوجب رحمت و مغفرت
«1» اصول کافى، جلد دوّم، کتاب فضل القرآن، صفحه 600، حديث 8.
جلد 4 صفحه 279
شويد.
اسباب نزول: جوانى انصارى، عقب پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم نماز مى‌گزارد و هر چه حضرت قرائت مى‌نمود او نيز مى‌خواند. آيه شريفه نازل شد:
چون امام در نماز قرائت کند استماع کنيد و ساکت باشيد.
از امام محمد باقر عليه السّلام يا امام جعفر صادق عليه السّلام روايت نموده که چون به امام اقتدا کرده باشى، پس قرائت او را استماع کن، مراد نماز جهريه است و تسبيح کن در نفس خود. «1» و جمله‌اى از مفسرين مانند ابن مسعود و سعيد بن جبير و سعد بن مسيب و مجاهد و زهرى قائلند به اينکه خطاب به مؤمنين که مستمع قرائت امام شوند و ساکت گردند. و شيخ ابو جعفر طوسى رحمه اللّه فرموده: مراد وجوب استماع قرآن است در نماز و در غير آن واجب نيست. پس بنابراين اخبارى که موافق است ظاهر قرآن را از عموم، وجوب استماع و انصات محمول است نزد اماميه بر استحباب و تأکد آن، بلکه بتحقيق وارد شده امر به قرائت خلف مخالف اگرچه بشنوى قرائتش را وقتى که تقيه نباشد. لکن بنابر مذهب عامه مطلقا استماع و سکوت در موقع تلاوت قرآن واجب است.
تبصره: صاحب کنز العرفان فرمايد: از کلام مفسران نيافتم فرق استماع و انصات را، و آنچه بر من ظاهر شده آنکه استماع شنيدن، و انصات توطين نفس است بر استماع با سکوت. و بهر حال ظاهر آيه دلالت بر ارجحيت استماع و انصات نمايد در وقت قرآن، يا به طريق وجوب يا استحباب. و سبب نزول آيه از ابن عباس و جمعى ديگر نقل است که در اوايل زمان وجوب نماز يوميه، مردمان در اثناء نماز تکلم مى‌کردند، و چون جمعى بر آنها وارد و سؤال مى‌نمودند چند رکعت خوانديد، جواب مى‌دادند. بعضى گفته‌اند: هر چه پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم تلاوت مى‌کرد، مردم به آواز بلند قرائت مى‌کردند، آيه شريفه نازل شد. سعيد بن جبير گفته: آيه براى وجوب استماع قرآن است در خطبه امام جمعه. بنا به قولى امر است به استماع براى نظر و تأمل در معجزات نبويه. و
«1» جامع الاحاديث، جلد 6، صفحه 499، حديث دوّم.
جلد 4 صفحه 280
اقوى قول اول است.
دوم: سزاوار آنکه هر قارى و مستمع تخليه و تحليه قلب خود نمايد و استشفا کند به آن از درد جهل خود به اين وجه که نفس خود را بر اوامر و نواهى وادار و وعد و وعيد را بر او عرضه کند تا امتثال اوامر و اجتناب نواهى بر او آسان شود.
سيم: آنکه در حين استماع قرآن، ترک کلام و ذلت و خضوع را شعار خود سازد، و تصور عظمت متکلم آن يعنى خداى سبحان، و در قرائت آن مؤدب باشد خواه ايستاده و خواه نشسته، مانند حضور سلطان عظيم الشأن و هيچ چيز شاغل او نشود از استماع آن، و به خلوت قرائت نمايد تا توجه و تدبر آن بيشتر باشد.