تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ اذْکُرْ رَبَّکَ فِي نَفْسِکَ تَضَرُّعاً وَ خِيفَةً وَ دُونَ الْجَهْرِ مِنَ الْقَوْلِ بِالْغُدُوِّ وَ الْآصالِ وَ لا تَکُنْ مِنَ الْغافِلِينَ (205)
وَ اذْکُرْ رَبَّکَ فِي نَفْسِکَ: و ياد کن اى پيغمبر، مراد هر يک امتند، يعنى اى بندگان، پروردگار خود را به تسبيح و تحميد و تکبير در قلب خود. بعضى فرموده مراد فرمايش امام (فانصت و سبح فى نفسک) اينکه متذکر شوى خدا را به صفات عليا و اسماء حسنى، وقتى به امام اقتدا کنى. تَضَرُّعاً وَ خِيفَةً: به حالت تضرع و ترس، چه تضرع و خشيت اقرب است به قبول. بنا بقولى مراد تفکر است در نفس تا به سبب آن علم به صانع و صفات کمال و جمال او حاصل آيد.
يا مراد ذکر است با توجه قلب يا ذکر قلبى شرعى نه اختراعى، چه آن ابعد از ريا و اقرب به قبول است، و لذا تخصيص به نفس فرموده (لکن بايد هشيار باشد که دزدها در کمين او را بدين وسيله نربايند و گمراه کنند).
وَ دُونَ الْجَهْرِ مِنَ الْقَوْلِ: و بخوان و ذکر کن خدا را ميان سرّ و جهر بر وجه اقتصار، چه آن داخل است در خشوع و خضوع و اخلاص.
در عيون اخبار الرضا عليه السّلام- قال عليه السّلام: انّ موسى سئل ربّه قال يا ربّ أ بعيد انت منّى فاناديک ام قريب فاناجيک؟ فاوحى اللّه اليه يا موسى انا
جلد 4 صفحه 281
جليس من ذکرنى. «1» حضرت رضا عليه السّلام فرمايد: موسى سؤال نمود پروردگار خود را عرض کرد: خدايا، آيا دورى، تا ندا کنم تو را يا نزديکى تا نجوى نمايم.
خطاب رسيد: من همنشين کسى هستم که ياد و ذکر من نمايد.
تنبيه: اينگونه سؤالات از انبياء و اوليا ارشاديات است، و الا اگر موسى اين مطلب را نمى‌دانست که حق تعالى احاطه علميه دارد به همه موجودات، هر آينه منافات با مقام نبوت او خواهد بود. حاصل آنکه متذکر الهى باش. بِالْغُدُوِّ وَ الْآصالِ: به هر صبح و شام، مراد دوام ذکر است. يا در اين دو وقت که افضل اوقات شبانه روز است، زيرا ملائکه شب و روز در اين دو وقت حاضر شوند، پس هر دو، ذکر او را خواهند نوشت. و يا به جهت آنکه در اين دو وقت خاطر فارغ است از طلب معاش. ابن عباس گويد: اين امر است مر امام را که به آواز بلند قرائت نمايد در نماز صبح و شب به مقدارى که مأمومين بشنوند نه زياده.
در کافى و عياشى عن احدهما عليه السّلام: لا يکتب الملک الّا ما سمع و قال اللّه عزّ و جلّ و اذکر ربّک فى نفسک تضرّعا و خيفة فلا يعلم ثواب ذلک الذّکر فى نفس الرّجل غير اللّه لعظمته. «2» حضرت باقر عليه السّلام يا حضرت صادق عليه السّلام فرمود: ننويسد ملک مگر آنچه را مى‌شنود، و خداوند عز و جل فرموده: و متذکر شو پروردگار خود را در نفس خود به تضرع و ترس، پس نداند ثواب اين ذکر را در قلب شخص غير از خداى تعالى به جهت عظمت آن.
بيان: علامه مجلسى در شرح اين حديث فرمايد: حاصل خبر اينست که عمل هرگاه موافق امر سبحانى واقع شود، مترتب شود بر او ثواب قطعا، و ذکر در قلب از آن چيزهائى است که امر فرموده به سبب آيه، و ملک هم ننويسد از ذکر مگر آنچه بشنود. و ممکن است حضرت سبحان وضع فرمايد علامتى بر آن تا بشناسد آن را و بنويسد، پس عدم علامت دليل است: يا بر شدت اعتناء الهى بدين عمل
«1» بحار الانوار، جلد 93، صفحه 159، حديث 25 و صفحه 153، حديث 11.
«2» اصول کافى، جلد 2، کتاب الدعاء، صفحه 502، حديث 4- تفسير عياشى، جلد 2، صفحه 44، حديث 134.
جلد 4 صفحه 282
به جهت آنکه وانگذاشتند ثواب آن را به غير خود؛ و يا به سبب کثرت وفور ثوابش که کسى نداند بجز ذات احديت او. و اين وجه در غايت انطباق است بر خبر شريف. و عياشى به حديث مرفوع از پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم روايت نموده که ياد کن پروردگار خود را به حالت استکانت و خوف عذاب او و بطور اقتصاد در جهر در صبح و شب.
وَ لا تَکُنْ مِنَ الْغافِلِينَ: و مباش از جمله غفلت کنندگان به آنچه مأمور هستى از ذکر و دعا. خطاب به پيغمبر و مراد امتند، چه آن حضرت از سهو و غفلت مبرا باشد به براهين قاطعه.
در کافى- از حضرت صادق عليه السّلام قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله و سلّم: من اکثر ذکر اللّه احبّه اللّه و من ذکر اللّه کثيرا کتبت له برائتّان: برائة من النّار و برائة من النّفاق. «1» و نيز علاء بن کامل روايت نموده شنيدم حضرت صادق عليه السّلام در اين آيه فرمود: گفتن نزد شب است: لا اله الّا اللّه وحده لا شريک له. له الملک و له الحمد يحيى و يميت و يميت و يحيى و هو على کلّ شى‌ء قدير «2» فرمود رسول اکرم صلّى اللّه عليه و آله و سلّم هر که ذکر خدا بسيار نمايد، دوست مى‌دارد او راى خدا، يعنى لازمه دوستى از احسان و مرحمت در باره او بفرمايد، و هر که ذکر الهى را زياد کند نوشته شود دو برائت: يکى برائت از آتش و ديگر برائت از نفاق. راوى گويد: عرض کردم: بيده الخير. فرمود: بتحقيق به يد الهى است خير، لکن بگو چنانچه من مى‌گويم ده مرتبه: و اعوذ باللّه السّميع العليم، ده مرتبه حين طلوع غروب آفتاب.
در مصباح کفعمى از حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم فرمود: هر که بخواند در صبح و شام: فسبحان اللّه حين تمسون و حين تصبحون و له الحمد فى السماوات و الارض و عشيّا و حين تظهرون يخرج الحىّ من الميّت و يخرج
«1» اصول کافى، جلد 2، کتاب الدعاء، صفحه 499، حديث 3.
«2» تفسير عياشى، جلد 2، صفحه 45، حديث 136 (راوى حسين بن مختار است)
جلد 4 صفحه 283
الميّت من الحىّ و يحيى الارض بعد موتها و کذلک تخرجون «1» وانگذاشتند خيرى که در آن شب يا در آن روز باشد و بگرداند خداى تعالى جميع شر آن دو را از او. و بسيار ترغيب و تحريص به ذکر الهى در دو وقت طلوع و غروب در آيات و اخبار وارد شده.