اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ إِذا قُرِئ‌َ القُرآن‌ُ فَاستَمِعُوا لَه‌ُ وَ أَنصِتُوا لَعَلَّکُم تُرحَمُون‌َ (204)
و زماني که تلاوت ميشود قرآن گوش خود را فرا دهيد براي شنيدن قرآن و ساکت شويد و دل دهيد و توجه کنيد باشد که شما مشمول رحمت شويد.
اختلاف بزرگي است بين عامه و خاصه و بين علماء شيعه در مراد از اينکه آيه شريفه و اخبار هم مختلف است و فتاوي، بعضي گفتند مراد اينست که هر موقع که تلاوت قرآن شد و هر کس که تلاوت نمود واجب است گوش دادن و ساکت شدن بر هر کس که بشنود. و بعضي گفتند در مورد خطبه نماز جمعه است. و بسياري گفتند بر مأموم در صلوة جهريه در رکعتين اولتين اگر صداي امام يا همهمه او را ميشنود. و نيز اختلاف ديگري است که آيا امر باستماع و سکوت از براي وجوب است يا مستحب‌ّ است. و آنچه بنظر ميرسد اينکه امر و لو ظاهر در وجوب است و ظاهر آيه هم مطلق است لکن نظر به اينکه اجماع بر خلاف آن داريم ناچار حمل ميکنيم بر مطلق طلب اعم از وجوب و ندب و موارد مختلف است و بعيد نيست که
جلد 8 - صفحه 67
در مورد نزول قرآن که حضرت رسالت صلّي اللّه عليه و آله و سلّم ابلاغ ميفرمود واجب بود استماع و انصات بلکه ممکن است بگوئيم اصلا مورد آيه همين است بقرينه آيه قبل هذا بَصائِرُ مِن رَبِّکُم وَ هُدي‌ً وَ رَحمَةٌ لِقَوم‌ٍ يُؤمِنُون‌َ و جمله بعد که ميفرمايد لعلّکم ترحمون. و امّا در خطبه جمعه استماع خطبه واجب است چه تلاوت قرآن باشد چه مواعظ و نصايح و احکام. و امّا در جماعت و لو اخباري داريم لکن در بعض آنها رکعتين اخيرتين را هم ملحق فرموده و مسلّما واجب نيست حمل بر استحباب ميکنيم لکن در رکعتين اولتين احتياط ترک نشود چون بسياري از علماء ما فتواي بوجوب داده‌اند. و اما در ساير موارد مسلّما مستحب‌ّ است و يک نوع احترام و تأدب است نسبت بقرآن و البته باعث تنبّه و تذکر و بسا توجه بآن موجب هدايت ميشود هذا ما عندنا وَ إِذا قُرِئ‌َ القُرآن‌ُ فاعل قرائت را ذکر نفرموده و همين منشأ اختلاف شده چنانچه اشاره شد و شامل هر سوره و آيه ميشود زيرا صدق قرآن بر او ميکند فَاستَمِعُوا لَه‌ُ استماع غير از سماع است که در مفهوم آن توجه و دل دادن بخصوص بمعاني آن وَ أَنصِتُوا انصات هم غير السکوت است سکوت مجرد تکلم نکردن است انصات سکوت با توجه است.
لَعَلَّکُم تُرحَمُون‌َ که از اينکه استماع و انصات چه اندازه بهره‌برداري ميشود از تذکر در معاني که از نفس قرائت اينکه اندازه استفاده نميشود و عمده غرض تدبر است أَ فَلا يَتَدَبَّرُون‌َ القُرآن‌َ أَم عَلي قُلُوب‌ٍ أَقفالُها محمّد صلّي اللّه عليه و آله و سلّم آيه