اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
26
وَ اذکُر رَبَّک‌َ فِي نَفسِک‌َ تَضَرُّعاً وَ خِيفَةً وَ دُون‌َ الجَهرِ مِن‌َ القَول‌ِ بِالغُدُوِّ وَ الآصال‌ِ وَ لا تَکُن مِن‌َ الغافِلِين‌َ (205)
و ياد کن پروردگار خود را در نفس خود با حال تضرع و خوف و کمتر
جلد 8 - صفحه 68
و پائين‌تر از حد بلندگويي در صبح و عصرها و نباش از کساني که از ذکر خدا غافلند وَ اذکُر رَبَّک‌َ شامل تمام اذکار ميشود که خداوند را باسماء شريفه ياد کند که تعبير بذکر لفظي ميکنند مثل تهليل و تکبير و تحميد و تسبيح و حوقله و ساير اذکار شريفه يا اللّه يا رحمن يا رحيم و غير اينها و لکن در اخبار ذکر مخصوصي فرموده‌اند که ده مرتبه اول آفتاب و ده مرتبه وقت غروب و او
(لا اله الّا اللّه وحده لا شريک له له الملک و له الحمد يحيي و يميت و يميت و يحيي و هو علي کل‌ّ شيئي قدير)
و معلوم است که اينکه احد مصاديق است و اما ذکر قلبي يعني بياد خدا باشد در هر حالي مخصوصا در حال قصد معصيت چنانچه اخبار بسياري داريم که تفسير ذکر را باين معني کرده‌اند، و اما ذکري که صوفيه اختراع کرده‌اند که صورت اذکار را در قلب نقش ميبندند، هيچ مدرکي از براي آن نداريم و نيافتيم في نفسک يعني فقط خود استماع کني که با صوت ضعيف ذکر بگويي تضرّعا در لغت تضرع را بمعاني زيادي تفسير کرده‌اند: تذلل، تخشع، تحريک اصابع در حال دعاء يمينا و شمالا تحريک سبّابه يمينا و شمالا ارتفاع يدين در حال دعاء و تخضع و اصرار در دعاء و خيفة با حالت خوف چون مؤمن بايد در حال توجه بخدا بين خوف و رجاء باشد حال تضرّع کاشف از رجاء است و خيفة از حال خوف دُون‌َ الجَهرِ مِن‌َ القَول‌ِ صدا را بذکر و دعاء بلند نکنيد زياد که ارتفاع صوت مذموم است مگر در مواضع مخصوص مثل اذان اعلامي و ذکر صلوات و جهر امام در قرائت و اذکار نماز در جماعت بمقداري که مأمومين بشنوند و در منابر بمقداري که مستمعين استماع نمايند و استفاده کنند.
بِالغُدُوِّ وَ الآصال‌ِ بعضي گفتند کنايه از دوام ذکر است چنانچه ما تعبير ميکنيم بشب و روز و بهمين معني حمل کردند زيارت منسوبه بناحيه مقدسه
جلد 8 - صفحه 69
(لاندبنّک صباحا و مساء)
لکن در اخبار تعبير شده باول طلوع آفتاب و غروب آن و اينهم احد مصاديق است، و غدوّ بمعني صبح و اصل بمعني عصر است وَ لا تَکُن مِن‌َ الغافِلِين‌َ که بکلي خدا را فراموش کردند نه حال ذکر و نه حال دعاء و نه حال تضرع دارند و بر مخالفت او و ارتکاب معاصي اصرار بليغ دارند، و در خبر است که اگر خدا مشيتش تعلق بگيرد که بلائي بر قومي نازل فرمايد اولا حال دعاء از آنها گرفته ميشود
(اللهم لا تجعلنا من الغافلين المبعدين و اجعلنا لک من الذاکرين المقربين الداعين.)