اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
بِسم‌ِ اللّه‌ِ الرَّحمن‌ِ الرَّحِيم‌ِ
يَسئَلُونَک‌َ عَن‌ِ الأَنفال‌ِ قُل‌ِ الأَنفال‌ُ لِلّه‌ِ وَ الرَّسُول‌ِ فَاتَّقُوا اللّه‌َ وَ أَصلِحُوا ذات‌َ بَينِکُم وَ أَطِيعُوا اللّه‌َ وَ رَسُولَه‌ُ إِن کُنتُم مُؤمِنِين‌َ «1»
سؤال ميکنند از تو از انفال بگو انفال مختص بخداوند و رسول او است پس بپرهيزيد از مخالفت خداوند و اصلاح کنيد ميان خودتان و اطاعت کنيد خدا و رسول او را اگر شما ايمان داريد يَسئَلُونَک‌َ سائل بعض مسلمين هستند که شرفياب حضور آن حضرت شدند و پرسيدند عَن‌ِ الأَنفال‌ِ يعني از حکم انفال که راجع بکيست، و انفال جمع نفل است بمعني زيادتي و لذا صلوات مندوبه را نافله گفتند که زائد بر فريضه است و در موضوع انفال اختلافي است بين فقهاء و بين عامه و خاصه و معروف و مشهور بين علماء ما بده چيز تعلق ميگيرد:
1- اراضي موات چه اينکه از اول موات بوده يا محيات بوده و بواسطه فقدان آب يا طغيان آب اهلش از بين رفته يا ببلايي هلاک شده باشند و جزو موات شده 2- آباديهايي که در يد کفار بوده و اهلش از آن بيرون رفته و مخروبه شده چنانچه گفتند بابل و کوفه از اينکه قبيل بوده و اما اگر در يد مسلمين بوده اختلاف است که جزو انفال است يا بملک مالکين باقيست مقتضي استصحاب قول ثاني است و اما اگر در يد کفار بوده ولي مخروبه و موات نشده جزو مفتوح العنوه است و ملک مسلمين است الي يوم القيمة و احکام مفتوحة العنوة بر او جاري ميشود مشروط بر اينکه حين الفتح معموره باشد و اما اگر مخروبه و موات بوده جزو انفال است
جلد 8 - صفحه 73
3- قطايع و صفاياي ملوک مثل تاج و تخت و شمشير قيمتي و لباس سلطنتي و امثال اينها که از خصائص سلاطين است مشروط به اينکه از راه غصب دست نياورده باشند که بايد رد شود بصاحبانش (المغصوب مردود) 4- کنار درياها و نهرها که قابل انتفاع هست و يد کسي بر او تعلق نگرفته و همچنين جزيره‌ها که در وسط دريا ظاهر ميشود.
5- جنگلها و نيزارها و بيشه‌ها مشروط بر اينکه سابقه آنها ملک احدي نبوده 6- رؤس جبال و بطون اوديه و آنچه در آنها است از احجار و نباتات 7- معادن که در کوه‌ها و بيابانها است و اما اگر در املاک شخصي است تابع ملک است و همچنين گنجها که در زير زمين ظاهر ميشود مشروط بر اينکه زمين مالک نداشته باشد والا تابع زمين است و يا در ته درياها و حيوانات دريايي يا صحرايي و امثال اينها 8- اشياء نفيسه که در غنائم دار الحرب بدست ميآيد مثل اسب نجيبي يا کنيز جميله يا لباس قيمتي يا شمشير ممتازي يا درع فاخري و امثال اينها 9- غنائمي که بدون اذن امام يا نايب خاص در باب جهاد يا در باب دفاع بدون حکم مجتهد جامع الشرائط باشد 10- ارث من لا وارث له.
قُل‌ِ الأَنفال‌ُ لِلّه‌ِ وَ الرَّسُول‌ِ و بعد از رحلت حضرت رسالت صلّي اللّه عليه و آله و سلّم مختص بامام وقت است و امروز از مختصات حضرت بقيّة اللّه است لکن در اخبار بسياري داريم که ائمه عليهم السلام براي شيعيان مباح فرموده هر کس استخراج کرد يا حيازت کرد يا احياء نمود مالک ميشود بلکه از بعض اخبار و فتاوي استفاده ميشود که غير از شيعه هم مالک ميشود و احتياط در بعض اقسامش اذن مجتهد لازم دارد فَاتَّقُوا اللّه‌َ در مخالفت دستورات الهي و تصرف در امور امام عليه السّلام بدون وجه شرعي وَ أَصلِحُوا ذات‌َ بَينِکُم که اگر ميان دو نفر از مؤمنين اختلاف
جلد 8 - صفحه 74
و تنازع و تشاجر و بغضاء واقع شد مثل زن و شوهر، پدر و فرزند، برادر و برادر، و بايع و مشتري و شريکين و غير اينها بين آنها را اصلاح کنيد و رفع اختلاف نمائيد گفتند در خبر است
(اصلاح ذات البين افضل من عامة الصلاة و الصيام)
وَ أَطِيعُوا اللّه‌َ وَ رَسُولَه‌ُ گفتيم امر باطاعت خدا و رسول ارشادي است و وجوب آن عقلي است و همچنين اطاعت امام و نايب امام چه نائب خاص باشد و چه عام که مجتهد جامع الشرائط است در غيبت إِن کُنتُم مُؤمِنِين‌َ از اينکه جمله ممکن است دو استفاده نمود يکي آنکه غير مؤمن تصرف در انفال ميکند و مختص بامام نميداند و از مخالفت خدا پروا ندارد و زير بار اطاعت نميرود، ديگر آنکه هر که چنين باشد مؤمن نيست.