اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
إِنَّمَا المُؤمِنُون‌َ الَّذِين‌َ إِذا ذُکِرَ اللّه‌ُ وَجِلَت قُلُوبُهُم وَ إِذا تُلِيَت عَلَيهِم آياتُه‌ُ زادَتهُم إِيماناً وَ عَلي رَبِّهِم يَتَوَکَّلُون‌َ «2» الَّذِين‌َ يُقِيمُون‌َ الصَّلاةَ وَ مِمّا رَزَقناهُم يُنفِقُون‌َ «3» أُولئِک‌َ هُم‌ُ المُؤمِنُون‌َ حَقًّا لَهُم دَرَجات‌ٌ عِندَ رَبِّهِم وَ مَغفِرَةٌ وَ رِزق‌ٌ کَرِيم‌ٌ «4»
جز اينکه نيست که مؤمنين کساني هستند که زماني که بياد خدا افتادند دلهاي آنها از خوف ميلرزد و موقعي که آيات شريفه بر آنها تلاوت شد درجات ايمان آنها بالا ميرود و ازدياد پيدا ميکند و در کليه امور توکل بخدا ميکنند، کساني هستند که نماز را برپا ميدارند و از آنچه ما بآنها داده‌ايم بذل و انفاق ميکنند، اينها ايمان حقيقي دارند و سزاوار ايمان هستند از براي آنها درجاتي است نزد پروردگارشان و آمرزش و روزي بسيار محترم و گوارا إِنَّمَا المُؤمِنُون‌َ کلمه انّما از ادات حصر است که مؤمن منحصر است بکساني که داراي اينکه صفات باشند، و از اينکه جمله توليد اشکالي ميشود که کساني
جلد 8 - صفحه 75
که جامع اينکه صفات نباشند کلّا ام بعضا مؤمن نيستند و حال آنکه اينکه صفات تحقق پيدا نميکند مگر در آحادي من النّاس که معصوم باشد يا تالي تلو معصوم مثل سلمان و ابا ذر و خواص اصحاب ائمه و بعضي اوتاد از علماء و مسلما مؤمن منحصر باينها نيست.
و لکن جواب اشکال را بدو نحو ميتوان داد يکي آنکه مراد اينکه باشد که مؤمن سزاوار است داراي اينکه صفات باشد نه اينکه اگر فاقد باشد مؤمن نيست ديگر آنکه هر که داراي اينکه صفات باشد مؤمن است نه اينکه هر که مؤمن است داراي اينکه صفات است (مثل کل‌ّ انسان حيوان و لا عکس) مثل معروف است هر گردويي گرد است نه هر گردي گردو است.
الَّذِين‌َ إِذا ذُکِرَ اللّه‌ُ اشکال- در قرآن ميفرمايد الَّذِين‌َ آمَنُوا وَ تَطمَئِن‌ُّ قُلُوبُهُم بِذِکرِ اللّه‌ِ أَلا بِذِکرِ اللّه‌ِ تَطمَئِن‌ُّ القُلُوب‌ُ رعد آيه 28، و در اينکه آيه ميفرمايد وَجِلَت قُلُوبُهُم و اينکه تناقض و تضاد است.
جواب- مورد آيتين مختلف است در آيه رعد ذکر وعده‌هاي الهي و نعم اخروي و مثوبات اعمال صالحه و نحوه اينها است، و در اينکه آيه ذکر عقوبات اعمال سيئه و نقمت و غضب و وعيدهاي الهيه است که مؤمن بايد بين خوف و رجاء باشد نه مغرور و نه مأيوس. و معناي وجل تپش قلب است که از صفت خوف پيدا ميشود و از آثار او است اگر خوف شدّت پيدا کند حتي بسا منجر بضعف و سستي اعضاء و غشوه ميشود چنانچه در حالات اولياء بسيار تحقق پيدا کرده وَ إِذا تُلِيَت عَلَيهِم آياتُه‌ُ در اخبار دارد هر آيه از آيات القرآن را بايد در موقع تلاوتش حق آن را اداء کرد مثلا بآيات جنّة و مثوبات رسيد از خداوند طلب کند، بآيات عذاب رسيد استعاذه کند، بآيات توحيد و ساير امور اعتقاديه رسيد اقرار کند، بآيات اعمال صالحه و عبادات رسيد طلب توفيق کند، بآيات قصص
جلد 8 - صفحه 76
انبياء سلف و قوم آنها رسيد عبرت بگيرد، بآثار قدرت الهيه رسيد تفکر کند و تدبر نمايد، بمناهي الهيه رسيد عزم بر ترک کند و هکذا زادَتهُم إِيماناً مراتب ايمان بسيار است مستقرّ و مستودع، علم اليقين، عين اليقين، حق اليقين کجا ميتوان مقايسه کرد ايمان امير المؤمنين عليه السّلام را با ايمان اضعف عباد که پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم بفرمايد اگر ايمان پسر عمم علي را در يک کفه ميزان گذارند و ايمان جن‌ّ و انس را در کفه ديگر بر تمام آنها زيادتي ميکند و خود آن حضرت بفرمايد
(لو کشف الغطاء ما ازددت يقينا)
البته هر چه انسان عقائدش محکم‌تر شود و اخلاقش نيکوتر و اعمال صالحه‌اش بيشتر گردد ايمانش زيادتي پيدا ميکند وَ عَلي رَبِّهِم يَتَوَکَّلُون‌َ تا انسان توحيد افعالي او کامل نشود به اينکه قلبا بر او روشن شود که (لا مؤثر في الوجود الّا اللّه) و تمام اسباب را مقهور اراده حق بداند مقام توکل بر او حاصل نميشود بمجرد گفتن توکلت علي اللّه توکل نيست.
الَّذِين‌َ يُقِيمُون‌َ الصَّلاةَ که صفت بارزه اهل ايمان است زيرا عمود دين و قربان کل‌ّ تقي، و اول ما يحاسب به العبد يوم القيمة، و ان قبلت قبل ما سواها و ان ردّت ردّ ما سواها، و عنوان صحيفة المؤمن است. وَ مِمّا رَزَقناهُم يُنفِقُون‌َ شامل جميع انفاقات واجبه مثل انفاق در حفظ دين، نفقه عيالات واجب النفقه و ارحام اولاد و والدين با فقر آنها و زکوات و اخماس و حج و نذورات و دستگيري مضطرين و حفظ نفوس محترمه و غير اينها، و مستحبه مثل صله ارحام، اعانت فقراء، دستگيري بيچارگان، قضاي حوائج محتاجين، تشرف ببقاع محترمه، ضيافت مؤمنين و غير اينها أُولئِک‌َ هُم‌ُ المُؤمِنُون‌َ حَقًّا حق‌ّ در اينجا بمعني سزاوار است يعني سزاوار است که مؤمنين چنين باشند و حقيقة ايمان اينکه است که اينکه آثار از او ظاهر شود اگر چنين باشند لَهُم دَرَجات‌ٌ عِندَ رَبِّهِم درجات مراتب قرب است هر کس بهر
جلد 8 - صفحه 77
مرتبه نائل شد درجه او زياد ميشود چنانچه در دستگاه دولتي هر کس خدمتش بهتر و بيشتر و عالي‌تر باشد درجه بالاتري پيدا ميکند حقوقش بيشتر ميشود احترامش زيادتر ميگردد و ميتوان گفت که اهل ايمان و لو اينکه تماما اهل نجات و سعادت‌مند ميشوند لکن درجات مختلفه دارند از انبياء و اولياء و صديقين و شهداء و من دونهم و در دستگاه الهي درجه بالاتر از درجه آل عصمت عليهم السلام نيست ثم الامثل فالامثل.
و مغفرة غفران بمعني ستر است و خداوند ستّار العيوب است حتي از نظر ملائکه و نامه‌هاي اعمال و اعضاء حتي از خود انسان بلکه يُبَدِّل‌ُ اللّه‌ُ سَيِّئاتِهِم حَسَنات‌ٍ فرقان آيه 70 وَ رِزق‌ٌ کَرِيم‌ٌ از روي احترام و تفضل و عنايت و لطف بدون منّت در بهشت روزي ميدهد چنانچه ميفرمايد فَلَهُم أَجرٌ غَيرُ مَمنُون‌ٍ سوره تين آيه 60.