اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ إِذ يَرفَع‌ُ إِبراهِيم‌ُ القَواعِدَ مِن‌َ البَيت‌ِ وَ إِسماعِيل‌ُ رَبَّنا تَقَبَّل مِنّا إِنَّک‌َ أَنت‌َ السَّمِيع‌ُ العَلِيم‌ُ (127)
و ياد کنيد زماني را که ابراهيم و اسمعيل پايه‌هاي خانه کعبه را برافراشتند و گفتند پروردگار ما از ما قبول کن همانا تو شنوا و دانايي قواعد جمع قاعده بمعني اساس و پي و اصل است که بر او بناء گذارده ميشود و قواعد در هر علمي عبارت از اصولي است که فروع و مسائل بر آنها مبتني و از آنها متفرع ميشود مثلا قواعد فقهيه عبارت از مطالب کليه است که فروع فقهيه بر آنها مترتب ميشود و از همين جهت آنها را علم اصول فقه ميگويند چون اصل نيز بمعني پايه و اساس است و از کلمه يرفع ممکن است استفاده کرد که قواعد بيت قبل از ابراهيم بوده و وي مأمور برفع آنها شده يعني بناء جدار و بالا بردن پي‌ها چنانچه مستفاد از بعض اخبار وارده از ائمه (ع) است، و در بعضي اخبار دارد که حضرت آدم خانه کعبه را بناء نمود و اول کسي بود که حج بجاي آورد چنانچه در مجمع البيان نقل کرده و از حضرت باقر عليه السّلام روايت نموده که خداوند خانه بر چهار ستون در زير عرش قرار داد و آن را بيت الضراح نام نهاد
جلد 2 - صفحه 194
و فرشتگان را امر کرد که برگرد آن طواف کنند و آن بيت المعمور است که در قرآن ياد شده و سپس ملائکه را امر فرمود که در روي زمين خانه بنا کنند که اهل زمين برگرد آن طواف نمايند.
بلکه اينکه معني «بناي کعبه قبل از ابراهيم» از آيه شريفه نيز استفاده ميشود إِن‌َّ أَوَّل‌َ بَيت‌ٍ وُضِع‌َ لِلنّاس‌ِ لَلَّذِي بِبَکَّةَ مُبارَکاً«1» زيرا مسلما قبل از ابراهيم بناهاي بسياري در عالم بود و اگر ابراهيم باني اولي بيت باشد اوليتي براي کعبه نسبت بسائر ابنيه نيست جز اينکه گفته شود مراد اول بيت از جهت وضع براي عبادت است.
و نيز آيه شريفه رَبَّنا إِنِّي أَسکَنت‌ُ مِن ذُرِّيَّتِي بِوادٍ غَيرِ ذِي زَرع‌ٍ عِندَ بَيتِک‌َ المُحَرَّم‌ِ«2» بر اينکه معني دلالت دارد زيرا بيت الحرام قبل از سکني دادن ذريه‌اش بوده که اينکه دعا را نموده.
وَ إِسماعِيل‌ُ عطف بر ابراهيم است که او هم مأمور برفع قواعد بيت بوده و شايد نکته اينکه اسمعيل را بعد از ذکر مفعول عطف نموده و نفرمود وَ إِذ يَرفَع‌ُ إِبراهِيم‌ُ القَواعِدَ مِن‌َ البَيت‌ِ وَ إِسماعِيل‌ُ اينکه باشد که ابراهيم مأمور بالاصالة و اسمعيل مأمور بالتبع بوده چنانچه در خبر دارد «
کان ابراهيم يبني و اسمعيل يناوله الحجر
» و اگر بآن طرز بيان مينمود بر شرکت هر دو بالسويه دلالت ميکرد، و در مجمع البيان از حضرت باقر عليه السّلام روايت نموده که فرمود «
ان‌ّ اسمعيل اول من شق‌ّ لسانه بالعربية و کان ابوه يقول و هما يبنيان هاي إبن اي اعطني حجرا فيقول له اسمعيل يا ابت هاک حجرا فابراهيم يبني و اسمعيل يناوله الحجر
»
1- سوره آل عمران آيه 90
2- سوره ابراهيم آيه 40
جلد 2 - صفحه 195
رَبَّنا تَقَبَّل مِنّا اينکه جمله مقول قول ابراهيم و اسمعيل است و ترک فعل و فاعل قول در کلام بواسطه وضوح آنست و نظير اينکه در آيات شريفه بسيار است مانند آيه شريفه وَ المَلائِکَةُ يَدخُلُون‌َ عَلَيهِم مِن کُل‌ِّ باب‌ٍ سَلام‌ٌ عَلَيکُم«1» يعني يقولون سلام عليکم، و مانند وَ المَلائِکَةُ باسِطُوا أَيدِيهِم أَخرِجُوا أَنفُسَکُم‌ُ«2» يعني يقولون اخرجوا انفسکم و از اينکه جمله استفاده ميشود که بناي آنها عبادت بوده که تقاضاي قبول نموده‌اند نه اينکه براي سکونت و استفاده شخصي باشد إِنَّک‌َ أَنت‌َ السَّمِيع‌ُ العَلِيم‌ُ سميع در اينجا بمعني اجابت کننده دعا است و چنانچه سابقا تذکر داده شده سميع و بصير داراي دو معني است يکي بمعني شنوا و بينا و ديگر (سميع) بمعني اجابت کننده و ترتيب اثر دهنده بر سخن و (بصير) خبير و وارد بامور است يعني البته تو اجابت کننده‌اي دعاي ما را و آگاه باسرار و نيات ما هستي و ميداني که اينکه عمل را ما فقط بقصد امتثال امر تو انجام داده و غرضي جز تقرب بتو و توقعي جز قبول آن نداريم.