اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
رَبَّنا وَ اجعَلنا مُسلِمَين‌ِ لَک‌َ وَ مِن ذُرِّيَّتِنا أُمَّةً مُسلِمَةً لَک‌َ وَ أَرِنا مَناسِکَنا وَ تُب عَلَينا إِنَّک‌َ أَنت‌َ التَّوّاب‌ُ الرَّحِيم‌ُ (128)
پروردگار ما، ما دو نفر را نسبت بخودت مسلم قرار ده و همچنين از ذريت ما امّت مسلمي براي خود قرار ده و وظايف عبادي و يا مواضع عبادت را بما نشان ده و بر ما بازگشت نماي «توبه ما را بپذير» بدرستي که تو بسيار توبه پذيرنده و بخشاينده‌اي «ربنا» دنباله دعاي حضرت ابراهيم و اسمعيل است و در تفسير مسلم در کلمات مفسرين وجوهي ذکر شده.
1- سوره رعد آيه 23
2- سوره انعام آيه 93
جلد 2 - صفحه 196
1- مراد از اسلام اعتقاد بجميع عقائد حقّه است و هر چند ابراهيم و اسمعيل معتقد بودند ولي ثبات و استمرار بر آن را درخواست مينمودند چنانچه در اهدِنَا الصِّراطَ المُستَقِيم‌َ گفته شد.
2- مراد از اسلام خلوص در عبادت و توجه بمبدء است چنانچه در آيه ديگر ميفرمايد:
إِنِّي وَجَّهت‌ُ وَجهِي‌َ لِلَّذِي فَطَرَ السَّماوات‌ِ وَ الأَرض‌َ حَنِيفاً«1» 3- مراد از اسلام مطلق اطاعت و امتثال نسبت بجميع اوامر الهي است.
ولي آنچه بنظر ميرسد اينست که مراد از مسلم در اينجا صاحب مقام تسليم است که فوق مقام رضا و توکل و صبر است زيرا صبر عبارت از تحمل مشاق عبادت و ترک معصيت و بلا ميباشد بدون اينکه بيتابي و ناسپاسي کند و توکل واگذار نمودن کارها بخداست يعني مطابق دستور او رفتار کند و اعتماد باو نمايد و رضا موافقت طبع و ميل با مشيت و اراده حق است يعني هر چه خدا براي او بخواهد خوشنود باشد و تسليم اينست که خودي در ميان نه بيند و ميلي در نفس نيابد بلکه خود و اراده و ميل خود را فاني در اراده حق به بيند و بمرتبه وَ ما تَشاؤُن‌َ إِلّا أَن يَشاءَ اللّه‌ُ«2» برسد و اينکه مقام خاصان درگاه احديت و مقربان پيشگاه ربوبيّت ميباشد و لذا حضرت ابراهيم و اسمعيل اينکه مقام را از خداوند براي خود و بعض از ذريه خود مسئلت مينمايند زيرا که من در وَ مِن ذُرِّيَّتِنا أُمَّةً مُسلِمَةً لَک‌َ براي تبعيض است و شامل جميع ذريه نميشود چون ميدانند همه ذريه آنها لايق اينکه مقام نبوده و بآن نخواهند رسيد و ميان آنها مشرکان و بت پرستان و ستمکاران ميباشند چنانچه در آيه ديگر فرموده:
1- سوره انعام آيه 79
2- سوره دهر آيه 30
[.....]
جلد 2 - صفحه 197
قال‌َ وَ مِن ذُرِّيَّتِي قال‌َ لا يَنال‌ُ عَهدِي الظّالِمِين‌َ«1» و از تفسير عياشي از زبيري از حضرت صادق عليه السّلام است که مراد از امة محمّد و خصوص بني هاشم است، و از سؤال راوي و جواب حضرت استفاده ميشود که مراد حضرت از بني هاشم خصوص خاندان عصمت و طهارت است زيرا راوي ميپرسد «فما الحجة في امّة محمّد انهم اهل بيته الّذين ذکرت دون غيرهم» و حضرت در جواب او استشهاد باين آيات و آية وَ اجنُبنِي وَ بَنِي‌َّ أَن نَعبُدَ الأَصنام‌َ و آيه فَمَن تَبِعَنِي فَإِنَّه‌ُ مِنِّي«2» ميفرمايد که تطهير آنان را از شرک و عبادت اصنام و هر گونه ضلالتي درخواست مي‌نمايد و اينکه معني جز نسبت بخاندان طاهرين از بني هاشم صدق نميکند زيرا ساير بني هاشم با ساير امت چندان تفاوتي ندارند.
وَ أَرِنا مَناسِکَنا مناسک جمع منسک، اسم زمان يا مکان از نسک، و يا اسم مصدر بمعني نسک است و اصل نسک بمعني طريقه و روش عبادت و عمل است و در آيه ديگر ميفرمايد: لِکُل‌ِّ أُمَّةٍ جَعَلنا مَنسَکاً هُم ناسِکُوه‌ُ«3» يعني براي هر گروهي طريقه قرار داديم که مشي کنند، و نيز ميفرمايد إِن‌َّ صَلاتِي وَ نُسُکِي وَ مَحياي‌َ وَ مَماتِي لِلّه‌ِ رَب‌ِّ العالَمِين‌َ«4» و ظاهرا در اينکه آيه مراد از مناسک بمناسبت مورد مناسک حج است که يا امکنه شريفه از مطاف و صفا و مروه و عرفات و مشعر و مني و يا اعمال و افعال حج مثل احرام و طواف و نماز طواف و سعي و وقوف بمشعر و عرفات و رمي جمرات و ساير وظايف حج باشد و ممکن است مراد جميع وظايف ديني و اعمال عبادي باشد چون جمع مضاف افاده عموم ميکند.
وَ تُب عَلَينا توهم نشود که حضرت ابراهيم و اسمعيل معصيتي از آنها صادر شده باشد که از خداوند طلب قبولي توبه کنند زيرا انبياء معصوم بوده و
1- سوره بقره آيه 118
2- سوره ابراهيم آيه 38- 39
3- سوره الحج آيه 66
4- سورة الانعام آيه 163
جلد 2 - صفحه 198
هيچگونه معصيتي نه کبيره و نه صغيره از آنها صادر نميشود بلکه چون بنده بهر مقامي برسد بايد خود را در پيشگاه احديت کوچک و ذليل و مقصر در انجام عبادت آن طوريکه سزاوار حق است بداند و از اينجهت تقاضاي قبول توبه کند چنانچه منسوب بنبي صلّي اللّه عليه و آله و سلّم است که در مقام مناجات عرض ميکند «
ما عرفناک حق معرفتک و ما عبدناک حق عبادتک
» و آيات شريفه قرآن و ادعيه وارده از ائمه طاهرين مشحون از اينکه نوع عبارات است.
إِنَّک‌َ أَنت‌َ التَّوّاب‌ُ الرَّحِيم‌ُ تواب يعني بسيار توبه پذيرنده و بصيغه مبالغه ذکر شده براي اينکه دلالت بر کثرت قبولي توبه نمايد که هر چند معصيت بزرگ و بسيار باشد باز اگر بسوي خدا بازگشت شود توبه او پذيرفته ميشود زيرا مغفرت حق اعظم از آنست و معني رحيم در ذيل تفسير بسمله گذشت.