تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ إِذْ يَعِدُکُمُ اللَّهُ إِحْدَى الطَّائِفَتَيْنِ أَنَّها لَکُمْ وَ تَوَدُّونَ أَنَّ غَيْرَ ذاتِ الشَّوْکَةِ تَکُونُ لَکُمْ وَ يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُحِقَّ الْحَقَّ بِکَلِماتِهِ وَ يَقْطَعَ دابِرَ الْکافِرِينَ «7» لِيُحِقَّ الْحَقَّ وَ يُبْطِلَ الْباطِلَ وَ لَوْ کَرِهَ الْمُجْرِمُونَ «8»
ترجمه
و هنگاميکه وعده ميداد شما را خدا يکى از دو طائفه را که آنها مر شما را است و دوست ميداشتيد که غير صاحب سلاح بوده باشد شما را و مى‌خواست خداوند که ثابت کند حق را بسخنان خود و بر اندازد نسل کافران را
تا ثابت کند حق را و نابود نمايد باطل را اگر چه کراهت داشتند گناهکاران.
تفسير
از قمّى ره و ابو حمزه و جمهور مفسّرين نقل شده است که کاروان قريش با مال التجاره بسيارى از شام بازگشته عازم مکه معظمه بودند و ابو سفيان و عمرو عاص و بعضى ديگر از رؤساى قريش امراء قافله بودند و اهل قافله غير از امراء چهل نفر بودند و چون نزديک بدر رسيدند که آن زمينى است که بدر بن قريش در آن چاهى حفر نموده جبرئيل نازل شد و حضرت رسول (ص) را خبر داد و او هم بمسلمانان اعلام فرمود ايشان مايل شدند که بروند آنها را که کفار حربى بودند بکشند و اموالشان را غارت نمايند چون اسلحه نداشتند و عدّه آنها کم و اموالشان زياد بود لذا از مدينه با اسلحه و بدون آن بيرون آمدند و پيغمبر (ص) هم با آنها حرکت فرمود و چون اين خبر بابو سفيان رسيد قاصدى بمکه روانه نمود و از قريش استمداد کرد و پس از ورود او بمکه طائفه قريش با استعداد کامل براى دفاع از مکه حرکت کردند و جبرئيل حضرت رسول (ص) را از حرکت آنها آگاه فرمود و عرضه داشت که خداوند تو را مخيّر فرموده ميان نيل و ظفر بر کاروان و جهاد و ظفر بر کفار قريش که از مکه حرکت کرده بودند مسلمانان چون نزديک بقافله شده بودند و اسلحه کافى هم نداشتند مايل بشقّ اول تخيير بودند ولى پيغمبر (ص) مايل بشق دوم بود و اختيار آنها را نمى‌پسنديد با اينحال مشورت فرمود أبو بکر و عمر شق اول را اختيار نمودند و شق دوم را که مرضىّ پيغمبر بود مقداد و سعد بن معاذ و برخواستند و هر يک بنوبه خود اظهاراتى نمودند که دلالت بر کمال خلوص و انقياد آندو داشت و پس از اين قسمت مهمّى از مهاجرين و انصار حاضر براى جهاد شدند و پيغمبر (ص) فرمان رحيل داد و فرمود برويد بنام خدا و بشارت باد شما را که خداوند بمن وعده فرموده که يکى از اين دو طايفه يعنى قافله و بيرون شدگان از مکه با اموالشان از آن شما باشد ولى ميدانست که اگر
جلد 2 صفحه 514
بجانب قافله توجه نمايند کفار قريش ميرسند و مسلمانان را محاصره مى‌کنند و کار مشکل ميشود و اگر بجانب قريش که از مکه حرکت کردند متوجه شوند و بر آنها غلبه کنند تمام اموال آنها و مال التجاره قافله نصيب مسلمانان خواهد شد و خدا اراده فرموده است که حق را ثابت و آشکار فرمايد بحکم جهاد و وعده ظفر و اخبار از حرکت کفار و ثبات قدم اولياء و اخيار و ميخواهد ريشه کفار را از بن برکند و نسل آنها را قطع فرمايد نه آنکه فقط اموالى بى‌زحمت از کفار بدست مسلمانان افتد لذا جهاد را اختيار نمود و اراده خدا باثبات حق و هلاک کفار براى واضح نمودن حقّ و محو باطل بود على رغم کسانيکه کراهت داشتند از آن از کفار و اهل نفاق مانند آندو نفر که مى‌گفتند ما مهيّاى براى جنگ از مدينه بيرون نيامديم و کراهت داشتند از جهاد چنانچه کراهت داشتند از اختصاص انفال و مقبل بودند بغارت و غنيمت و معرض بودند از صاحب شوکت و شدّت و گفته‌اند پيغمبر (ص) فرمود عير را ميخواهيد يا نفير را که اول بمعنى کاروان و دوم کوچ کنندگان است و در عير أبو سفيان بود و در نفير أبو جهل و اين دو نفر دو دشمن بزرگ اسلام بودند و أبو جهل در اين جنگ کشته شد و پيغمبر (ص) سجده شکر کرد و أبو سفيان بود و پيوسته با پيغمبر (ص) جنگ ميکرد تا در موقع فتح مکه مجبورا اسلام اختيار کرد و پيغمبر (ص) او را آزاد فرمود و در زمره طلقاء رسول (ص) محسوب گرديد و خطاب حضرت زينب عليها السّلام يا ابن الطلقاء در مجلس شام به يزيد پليد اشاره باين است ولى باطنا کافر و مترصّد بود که فرصتى بدست بياورد و علم مخالفت را بپا نمايد و با رفقاى خودش در مجالس خصوصى اظهار کفر خود را مينمود و بعد از رحلت حضرت رسول (ص) خواست با امير المؤمنين (ع) بيعت کند آن حضرت از قصد او مطلع شد و قبول نفرمود و خلفاء او را بحکومت شام قانع نمودند تا پسرش معويه خونخواهى عثمان را بهانه کرد و با امير المؤمنين (ع) جنگ نمود و بالاخره بسلطنت رسيد و امام حسن (ع) را مسموم کرد و بعد از او پسرش يزيد امام حسين (ع) را شهيد نمود و کينه ديرينه را بروز داد و کفر خود را اظهار کرد خلاصه آنکه بين اين شجره خبيثه و شجره طيبه رسالت مرتبا نزاع بود تا خداوند بکلى نسل آنها را با کثرت اولاد قطع فرمود و ذريّه پيغمبر (ص) از يک دختر عليها سلام اللّه عالم گير شدند و احقاق
جلد 2 صفحه 515
حق و ابطال باطل با کراهت آنها باراده الهى بعمل آمد و اهل سنت و جماعت اينها را مسلمان و بعضى را امام ميدانند و مجتهد معذور ميخوانند زهى شريعت و آئين زهى طريقت و کيش.