تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
رَبَّنا وَ اجْعَلْنا مُسْلِمَيْنِ لَکَ وَ مِنْ ذُرِّيَّتِنا أُمَّةً مُسْلِمَةً لَکَ وَ أَرِنا مَناسِکَنا وَ تُبْ عَلَيْنا إِنَّکَ أَنْتَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ (128)
رَبَّنا وَ اجْعَلْنا: پروردگارا قرار ده به الطاف خود ما را، مُسْلِمَيْنِ لَکَ:
ثابت بر اسلام و تسليم فرمان براى تو، يعنى از مخلصين و مطيعين و ثابتين در اسلام، يا بر توحيد و اخلاص براى تو ملخص. معنى آنکه الطافى به ما کرامت فرما که داعى ما باشد بر اسلام و انقياد. مراد طلب زيادتى است در ثبات بر اسلام. وَ مِنْ ذُرِّيَّتِنا: و قرار ده بعضى از ذريه و فرزندان ما را، أُمَّةً مُسْلِمَةً لَکَ: جماعتى مطيع و منقاد شده مر اوامر تو را. وَ أَرِنا مَناسِکَنا: و نشان بده و بنما ما را مواضعى که افعال حج را بجا آورند مانند ميقات براى احرام، و عرفات براى وقوف، و منى براى قربانى و غير آن.
از حضرت رسالت صلّى اللّه عليه و آله و سلم مروى است که حق تعالى اجابت دعاى او فرموده، جبرئيل عليه السلام را فرستاد تا او را به منى برد، و آنجا نماز ظهر و عصر را و مغرب و عشا بگذارد، و بعد او را به عرفات برد و ظهرين را ادا نمود. و بعد از آن امر به وقوف نمود تا غروب، آنگاه به مزدلفه برد و نماز عشائين و صبح در آنجا بگذارد، پس از طلوع شمس او را به منى آورد تعليم رمى و ذبح نمود، بعد امر به حلق، آنگاه از منى به مکه آورد و طواف حج و سعى را به او آموخت «1».
و لذا حضرت رسالت صلّى اللّه عليه و آله و سلم را امر فرمود: وَ اتَّبَعَ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ. بعد از آن گفتند: وَ تُبْ عَلَيْنا: بپذير و قبول فرما توبه ما را. إِنَّکَ أَنْتَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ: بدرستى که ذات تو است بسيار قبول کننده مقصران
«1» منهج الصادقين، جلد اوّل، صفحه 298.
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 257
و عاصيان، و بسيار رجوع کننده برايشان به رحمت و بخشاينده و آمرزنده بر گناهکاران.
تبصره: در توبه انبياء چند وجه ذکر شده:
1- بر سبيل خضوع و انقطاع باشد.
2- به جهت ارشاد ذريه و امت است تا اقتفا و اقتدا به ايشان نمايند.
3- توبه از ترک اولى مانند ترک مندوبات و اشتغال به مباحات، چنانچه صاحب کشف الغمه فرموده: چون اکثر اوقات ايشان به ياد خدا و خواطر آنان به ملاء اعلى مصروف است، پس گاهى که از آن مرتبه نزول کنند و به مباحات مشغول شوند مثل خوردن و آشاميدن و غيره، اينها را نسبت به مرتبه سابقه گناه ناميده و از آن استغفار نمايند که: حسنات الابرار سيّئات المقرّبين.
4- آنکه مراتب معرفت غير متناهى و انبياء و اولياء پيوسته در حصول کمالات و صعود بر معارج ترقيات در ساعتى از ساعات بلکه هر آنى از آنات در درجه‌اى از مراتب ايقان برمى‌آيند که مرتبه سابقه را نسبت به اين مرتبه قاصر مى‌شمارند، و عبادتى که در آن حالت واقع شده خود را از آن عبادت مقصر مى‌نامند، و استغفار و توبه نمايند.
5- شيخ طبرسى فرمايد: چون معنى توبه رجوع است، پس معنى آيه چنين شود که رجوع کن بر ما به مزيت رحمت و مثوبت بر اعمال مأموره. و نمى‌شود که مراد قبول توبه از گناه باشد، زيرا انبياء معصومند از جميع گناهان صغاير و کبائر از اول عمر تا آخر، و در هيچ حالى موصوف به نقص و عصيان و جهل نيستند.