اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
يا أَيُّهَا الَّذِين‌َ آمَنُوا إِذا لَقِيتُم‌ُ الَّذِين‌َ کَفَرُوا زَحفاً فَلا تُوَلُّوهُم‌ُ الأَدبارَ «15» وَ مَن يُوَلِّهِم يَومَئِذٍ دُبُرَه‌ُ إِلاّ مُتَحَرِّفاً لِقِتال‌ٍ أَو مُتَحَيِّزاً إِلي فِئَةٍ فَقَد باءَ بِغَضَب‌ٍ مِن‌َ اللّه‌ِ وَ مَأواه‌ُ جَهَنَّم‌ُ وَ بِئس‌َ المَصِيرُ «16»
اي کساني که ايمان آورده‌ايد زماني که ملاقات کرديد کساني را که کافر شدند يعني مقابل کفار شديد در ميدان جنگ و با آنها روبرو شديد پشت بآنها نکنيد و رو از آنها برنگردانيد که فرار از زحف يکي از گناهان کبيره است و پشت بدشمن اگر براي رفتن بمکانيست که تسلط بر آنها بيشتر است يا براي واصل شدن بمسلمين باشد که تنها جنگ نکند مانعي ندارد و اما اگر فرار باشد حرام است و خود را
جلد 8 - صفحه 89
در معرض غضب الهي در آورده و جايگاه او جهنم است و بد بازگشتي است.
يا أَيُّهَا الَّذِين‌َ آمَنُوا بعضي گفتند اينکه خطاب مختص بمؤمنين در بدر بوده زيرا فرار آنها باعث زوال دين اسلام ميشد و در غير اينکه مورد حرام نيست لکن اينکه توهم فاسد است و لو شأن نزولش در آن موقع بوده و خطاب عام است شامل تمام مؤمنين ميشود و مورد مخصص نيست بلکه جملات بعد هم شاهد بر عموم است إِذا لَقِيتُم‌ُ الَّذِين‌َ کَفَرُوا اينکه هم شامل جميع کفار ميشود و مراد از ملاقات تلاقي فئتين است براي قتال با يکديگر لذا ميفرمايد زحفا زحف اجتماع جماعت است که نزديک شده باشند براي قتال فَلا تُوَلُّوهُم‌ُ الأَدبارَ پشت بآنها نکنيد کنايه از اينکه فرار نکنيد و در مقابل آنها ثابت قدم باشيد و ايستادگي کنيد وَ مَن يُوَلِّهِم يَومَئِذٍ دُبُرَه‌ُ کسي که فرار کرد إِلّا مُتَحَرِّفاً لِقِتال‌ٍ که بخواهد جاي ديگري اختيار کند که تسلطش بر آنها بيشتر باشد أَو مُتَحَيِّزاً إِلي فِئَةٍ که خود را بجماعتي از مجاهدين برساند که با هم همدست شوند در جهاد در اينکه دو صورت اشکالي ندارد و او را فرار از زحف نميگويند اما در غير اينکه دو صورت که فرار از زحف است فَقَد باءَ بِغَضَب‌ٍ مِن‌َ اللّه‌ِ باء بمعني انصراف بطرف شرّ است مثل أَن تَبُوءَ بِإِثمِي وَ إِثمِک‌َ مائده آيه 32، و توجه بغضب الهي يعني خود را در معرض غضب درآورده و البته کسي که مشمول غضب الهي شود وَ مَأواه‌ُ جَهَنَّم‌ُ جايگاه او جهنم است وَ بِئس‌َ المَصِيرُ بد جايگاه و بازگشتي است تنبيه- مراجعه کنيد بتواريخ و کتب ارباب سير و غزوات نبي‌ّ اغلب موارد شيخين و من هو مثلهما فرار از زحف داشتند و فقط ايستادگي در حروب مثل علي وجود پيدا نکرده.
90