تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
إِنْ تَسْتَفْتِحُوا فَقَدْ جاءَکُمُ الْفَتْحُ وَ إِنْ تَنْتَهُوا فَهُوَ خَيْرٌ لَکُمْ وَ إِنْ تَعُودُوا نَعُدْ وَ لَنْ تُغْنِيَ عَنْکُمْ فِئَتُکُمْ شَيْئاً وَ لَوْ کَثُرَتْ وَ أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ «19»
شأن نزول: در نزول اين آيه اختلاف است: مجاهد و زهرى و ضحاک و
«1» از فرمايشات امير مؤمنان عليه السّلام (غرر الحکم و درر الکلم، فصل 71)
جلد 4 صفحه 312
سدى گفته‌اند که: أبو جهل روز بدر گفت: خدايا، پروردگارا، دين ما قديم و دين محمد صلّى اللّه عليه و آله و سلّم جديد، هر کدام محبوب و مرضى توست اهل آن را نصرت فرما. بنابراين خطاب به مشرکين است.
قول دوم- عطا و ابىّ بن کعب گويند: خطاب به مؤمنين است که خدمت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم عرضه داشتند: يا رسول اللّه، براى ما از خدا طلب نصرت فرما. فرمود: پيشينيان شما انواع عذاب و اذيت را از کفار کشيده اعضاى آنها را ذره ذره نمودند، از دين برنگشتند تا به برکت صبر، چنان شد که سوارى تنها از صنعا به حضر موت آمدى و از کسى نترسيدى مگر از خدا. و شما عجله فتح داريد، اگر مثل آنها باشيد، عاقبت چنان شود. آيه شريفه نازل شد که: اى مؤمنان اگر طلب فتح نموديد، پس بتحقيق آمد شما را فتح. يا خطاب به کفار است که: إِنْ تَسْتَفْتِحُوا فَقَدْ جاءَکُمُ الْفَتْحُ: اگر طلب نصرت کرديد، آمد شما را نصرت و غلبه آن دينى که محبوب و مرضى خداست، وَ إِنْ تَنْتَهُوا فَهُوَ خَيْرٌ لَکُمْ: و اگر منتهى شويد و باز ايستيد اى کفار باقى مانده در جنگ بدر از کفر و معاندت رسول، پس آن بهتر است براى شما از قتل اين جهان و عقوبت نيران، چه آن متضمن سلامتى دارين و خير منزلين است، و البته عاقل، خير خود را طالب و جالب باشد، وَ إِنْ تَعُودُوا نَعُدْ: و اگر بر گرديد به محاربه پيغمبر و اصحابش، باز گرديم ما به نصرت او و اعوانش، وَ لَنْ تُغْنِيَ عَنْکُمْ فِئَتُکُمْ شَيْئاً: و هرگز دفع نکند و بى‌نياز ننمايد از شما اتفاق و جمعيت شما چيزى را از بلاى قتل و اسيرى و عقوبت اخروى، وَ لَوْ کَثُرَتْ: و اگرچه بسيار باشند، زيرا با قدرت و قهاريت حضرت سبحان، اجتماع تمام قواى کليه عوالم وجود نتوان مقابله و معارضه نمايد. وَ أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ: و بتحقيق خداى تعالى با مؤمنين است به نصرت و معاونت و مساعدت.
اکثر مفسران اين آيه را خطاب به مشرکين دانند. فخر رازى گويد: بنابر خطاب به مؤمنين معنى آيه آنکه: اگر منتهى شويد از منازعه در امر انفال و باز ايستيد از طلب فداء براى اسيرى، پس اين خير است براى شما و اگر برگرديد به آن منازعات باز گرديم بر ترک نصرت شما، زيرا وعده نصرت مشروط است به استمرار شما در طاعت و ترک مخالفت، پس کثرت شما فايده نخواهد داشت.
جلد 4 صفحه 313