اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
إِن‌َّ شَرَّ الدَّوَاب‌ِّ عِندَ اللّه‌ِ الصُّم‌ُّ البُکم‌ُ الَّذِين‌َ لا يَعقِلُون‌َ «22»
محققا بدترين جنبنده‌ها نزد خدا کساني هستند که گوش دل آنها کر است مواعظ در آنها تأثير نميکند و زبان دل آنها لال است اقرار و اعتراف نميکنند و آنها کساني هستند که تعقل نميکنند و عقل ندارند.
إِن‌َّ شَرَّ الدَّوَاب‌ِّ در ميان دواب‌ّ بدتر از سگ و خوک که نجس العين هستند نداريم و البته بمراتب کفار و منافقين و غلات و خوارج و نصاب و مرتدين انجس از کلب و خوک و اخبث از آنها هستند.
عند اللّه اينکه هايي که بدترين جنبنده‌ها هستند نزد خدا چنين هستند و اما نزد مردم بسا از اشراف و اعيان و بزرگان محسوب ميشوند و آنها کيانند الصُّم‌ُّ البُکم‌ُ مکرر گفته‌ايم همين نحو که خداوند از براي اينکه بدن عنصري چشم قرار داده که محسوسات را مشاهده کند از براي روح انساني هم چشم قرار داده که عقل باشد که حقايق و معارف الهيه را درک کند و اينکه مشرکين اينکه چشم را ندارند و درک معارف و حقايق را نميکنند و همين نحو که از براي اينکه بدن زبان قرار داده که اظهار ما في الضمير کند از براي روح هم زبان قرار داده که اقرار قلبي بعقائد و معارف الهيه داشته باشند و اينها اينکه زبان را ندارند و ايمان و اعتراف بتوحيد و ساير حقائق ديني نميکنند الَّذِين‌َ لا يَعقِلُون‌َ اينها کساني هستند که فاقد عقل سليم هستند زيرا که عقل سالم عبارت از قوّه‌اي است که خداوند بروح انساني که عبارت از نفس ناطقه است عنايت فرموده که مميّز بين حسن و قبح و خير و شرّ، سعادت و شقاوت، نجات و هلاکت باشد و اينکه مشرکين هر يک را بجاي ديگر گمان ميبرند، قبيح را بجاي حسن، ضرر را بجاي نفع، شر را بجاي
جلد 8 - صفحه 97
خير، شقاوت را بجاي سعادت و هلاکت را بجاي نجات و بالعکس توهم ميکنند پس حقيقة عقل ندارند لذا از امير المؤمنين عليه السّلام سؤال کردند از عقل فرمود
(العقل ما عبد به الرحمن و اکتسب به الجنان)
گفتند پس اينکه در معاويه است چيست فرمود نکرا و شيطنت.