اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ لَو عَلِم‌َ اللّه‌ُ فِيهِم خَيراً لَأَسمَعَهُم وَ لَو أَسمَعَهُم لَتَوَلَّوا وَ هُم مُعرِضُون‌َ «23»
و اگر ميدانست خداوند در اينکه کفار و مشرکين که قابل هدايت هستند و پي‌جويي ميکنند از دين حق هر آينه گوش قلب آنها را باز ميکرد و فرمايشات پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم و قرآن را ميشنيدند و هدايت ميشدند و چون قابل هدايت نيستند اگر خدا گوش قلب آنها را باز کند و حق را درک کنند مع ذلک انکار ميکنند و اعراض ميکنند چنانچه در آيه شريفه ميفرمايد وَ جَحَدُوا بِها وَ استَيقَنَتها أَنفُسُهُم نمل آيه 14، مکرر اشاره شد که هدايت الهي و جعل احکام دو نحوه است يکي عام است نسبت بکليه مکلفين از کفار و مسلمين که حجت بر همه تمام باشد و راه عذر بر همه بسته شود و ديگري خاص است نسبت بکساني که قابليت هدايت داشته باشند عنايات خاصه و توفيقات مخصوصه نسبت بآنها اعمال ميفرمايد زيرا قابليت محل شرط است لذا ميفرمايد وَ لَو عَلِم‌َ اللّه‌ُ فِيهِم خَيراً لَأَسمَعَهُم خداوند عالم السرّ و الخفيات از قلوب بندگان با خبر است کساني هستند که اگر بر آنها از روي برهان عقل و حس‌ّ هزار دليل اقامه شود از عناد و عصبيتي که دارند دست از کفر و شرک و فساد برنميدارند حتي بديهيات را هم منکر ميشوند حتّي حاضر ميشوند کشته شوند و بجهنم روند و زير بار حق نروند و ميگويند
(النار و لا العار)
البته از اينها سلب توفيق ميشود.
وَ لَو أَسمَعَهُم و بر فرض محال اگر تمام اسباب موفقيت بر آنها جمع‌آوري شود
جلد 8 - صفحه 98
باز هم لَتَوَلَّوا گوش نميدهند و بزبان حال ميگويند (من گوش استماع ندارم لمن تقول)
بر سيه دل چه سود خواندن وعظ || نرود ميخ آهنين در سنگ
وَ هُم مُعرِضُون‌َ اعراض ميکنند چنانچه حضرت نوح عليه السّلام عرض کرد وَ إِنِّي کُلَّما دَعَوتُهُم لِتَغفِرَ لَهُم جَعَلُوا أَصابِعَهُم فِي آذانِهِم وَ استَغشَوا ثِيابَهُم وَ أَصَرُّوا وَ استَکبَرُوا استِکباراً الي آخر الآيات نوح آيه 6.