تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ لَوْ عَلِمَ اللَّهُ فِيهِمْ خَيْراً لَأَسْمَعَهُمْ وَ لَوْ أَسْمَعَهُمْ لَتَوَلَّوْا وَ هُمْ مُعْرِضُونَ «23»
وَ لَوْ عَلِمَ اللَّهُ فِيهِمْ خَيْراً: و اگر دانستى خداى تعالى در ايشان خيرى را که انتفاع است به آيات قرآنى و قبول هدايت و اقبال بر طلب حق، لَأَسْمَعَهُمْ:
هر آينه شنوانيدى ايشان را، يعنى لطف و توفيق ارزانى فرمودى تا بشنوند آن را بر وجه اختيار، چنانچه مؤمنان مى‌شنوند و به آن منتفع شوند، و لکن آنها بسوء اختيار معرض، و مصرّ بر کفر شدند، لذا حق تعالى تخليه ايشان نموده به حال خود واگذاشت، وَ لَوْ أَسْمَعَهُمْ لَتَوَلَّوْا: و اگر شنوانيدى ايشان را بوسيله‌اى، هر آينه پشت کردى و برگشتندى از آن، وَ هُمْ مُعْرِضُونَ: در حالتى که اعراض کنندگان باشند از قبول حق و هدايت. پس چون لطف به آنها فايده‌اى نداشت، ما ايشان را خذلان و تخليه نموديم.
حسن گويد اين جمله اخبار است از علم سبحانى که اين جماعت کفره اشخاصى هستند که اگر حق را بر آنها شنوانيم عدول نمايند، چنانکه فرمايد: وَ لَوْ رُدُّوا لَعادُوا لِما نُهُوا عَنْهُ.
در تبيان- به نقل از امام باقر عليه السّلام مراد جماعتى هستند از بنى عبد الدار، فقط دو نفر آنها مصعب بن عمير يکى از هم پيمان هايشان مسلمان شدند، لکن ما بقى مى‌گفتند: نحن صمّ بکم عمّا جاءنا به محمّد صلّى اللّه عليه
«1» بحار الانوار، جلد 70، صفحه 59، حديث 39.
جلد 4 صفحه 317
و آله و سلّم و مؤيد اين روايت حضرت باقر عليه السّلام است در جوامع الجامع به همين مضمون. «2» أبو علي گفته: در نزول اين آيه، کفار به پيغمبر گفتند: ما وقتى کلام تو را باور کنيم که جماعتى از قصى بن کلاب که سالها مرده‌اند زنده کنى و با تو تکلم نمايند و ما بشنويم. حق تعالى فرمود: اگر کلام موتى را نيز به آنها بشنوانيم، هر آينه از عناد و لجاج اعراض نکنند و قبول حق را نخواهند کرد.
تنبيه: اين مطلب مبرهن گرديده که: ذات احديت الهى الطافى که نسبت به مؤمنان نموده از ايجاد فطرت اسلاميه و اعطاى عقل و ارسال رسل و انزال کتب، تمام را در باره کافران نيز مرعى داشته بدون تفاوت، لکن کافر بسوء اختيار خود مقتضيات اين الطاف را مجرى ندارد و عنان مرکب را در عرصه شهوات نفسانى و مخالفت رانده هيچگونه التفاتى ندارد، لذا به مرور انغمار در کفر و عناد، به کلى خود را از قابليت انتفاع به مواعظ سبحانى انداخته، در ورطه هلاکت غوطه ور باشد؛ اينست معنى خذلان و تخليه الهى. و اگر خداى تعالى دانستى که در اينها خيرى و انتفاعى از آيات قرآنيه بود، هر آينه مى‌شنوانيد ايشان را و لازمه ندارد عدم انتفاع کفره به آيات عدم سماع الهى آيات را به آنها؛ زيرا مراد آيه نفى سماع است به جهت علم به انتفاع خير در آنها نه بالعکس که علم به انتفاع موجب نفى سماع باشد. بعبارت اخرى: علم الهى سبب نيست براى عدم سماع آيات به ايشان، و همچنين علم الهى به ايمان و کفر بندگان، علت کفر و ايمان نمى‌شود، و الا نقض غرض و منافى با حکمت ارسال رسل و انزال کتب خواهد بود.
علم ازلى علت عصيان بودن
نزد حکما ز غايت جهل بود. «1»
مثلا شخص به مقدمات علميه مى‌داند زيد که با سرمايه گزاف داخل
«2» تبيان، جلد 5، صفحه 117- مجمع البيان، جلد 2، صفحه 532- تفسير جوامع الجامع، صفحه 167 (نام فرد دوّم در تبيان و مجمع البيان «سويبط ذکر شده و در تفسير جوامع الجامع «سويد بن حرمله» نقل گرديده است)
«1» شعر از حکيم و متکلّم بزرگ، خواجه نصير الدين طوسى در پاسخ شعرى از عمر خيّام نيشابورى.
جلد 4 صفحه 318
تجارت شده بالاخره خسران براى او حاصل، و سرمايه و ربح را از دست دهد، زيرا بدون هادى اقدام به امرى نمودن بعد از مقصد و محل خطر است. پس از مدتى تجارت، زيد تهى دست و جز ضرر چيزى عايد او نشود، در اين صورت بديهى است که علم اوليه شخص به خسران زيد، موجب ضرر و خسران او نگرديده، بلکه خود کرده را تدبير نيست؛ وَ ما کانَ اللَّهُ لِيَظْلِمَهُمْ وَ لکِنْ کانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ. «1»