تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَجِيبُوا لِلَّهِ وَ لِلرَّسُولِ إِذا دَعاکُمْ لِما يُحْيِيکُمْ وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَ قَلْبِهِ وَ أَنَّهُ إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ «24»
بعد از آن خطاب به مؤمنين مى‌فرمايد:
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا: اى کسانى که ايمان آورده‌ايد، اسْتَجِيبُوا لِلَّهِ وَ لِلرَّسُولِ: اجابت کنيد مر خداى تعالى و پيغمبر را به طاعت و انقياد اوامر و نواهى، إِذا دَعاکُمْ لِما يُحْيِيکُمْ: چون دعوت کند شما را به چيزى که زنده نمايد شما را.
مفسرين را در اين محيى اقوالى است:
1- مراد جهاد و شهادت است، شهدا زنده مى‌باشند در نزد خدا.
3- مراد حق، و نزد جبائى مراد اعزاز دين است.
4- مراد قرآن و شرايع، زيرا جهل موت، و علم حيات، و قرآن سبب حيات به علم و در آن نجات از مهالک است.
5- مراد جنت، چه در آن حيات دائم و نعيم ابدى است.
6- در کافى: عن ابى الرّبيع الشّامىّ قال سئلت ابا عبد اللّه عليه السّلام
«1» سوره عنکبوت، آيه 40.
جلد 4 صفحه 319
عن قول اللّه عزّ و جلّ: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَجِيبُوا لِلَّهِ وَ لِلرَّسُولِ إِذا دَعاکُمْ لِما يُحْيِيکُمْ، قال: نزلت فى ولاية علىّ عليه السّلام. «1» و از طريق عامّه: ما نقله ابن مردويه عن رجاله مرفوعا الى الامام محمّد بن علىّ الباقر عليه السّلام انّه قال قوله تعالى: استجيبوا للّه و للرّسول نزلت فى ولاية علىّ بن ابى طالب عليه السّلام. «2» معنى هر دو حديث آنکه: از امام محمد باقر و امام جعفر صادق عليهما السلام سؤال کردند از آيه شريفه. مى‌فرمايد: نازل شده در ولايت على بن ابى طالب عليه السّلام.
وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَ قَلْبِهِ: و بدانيد بتحقيق خداى تعالى حائل شود بين مرد و قلبش از اينکه بداند باطل حق است. مؤيد اين معنى روايت تفسير برهان هشام بن سالم از حضرت صادق عليه السّلام در فرمايش خداى تعالى: وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَ قَلْبِهِ، فرمود: يحول بينه و بين ان يعلم انّ الباطل حقّ. «3» وجوه ديگر مفسرين بيان نموده:
1- صاحب انوار گفته: اين تمثيل است مر غايت قرب حق را به بنده کقوله: وَ نَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِيدِ. «4» و تنبيه بر آنکه حق سبحانه مطلع است بر مکنونات دلها، و حال آنکه صاحب او از آن غافل است.
2- تفسير أبو الفتوح رازى رحمه اللّه: خداى تعالى منع کند ميان مرد و قلبش به مرگ يا جنون و زوال عقل، پس منتفع نشود به قلب خود که به آن تدارک ما فات نمايد. و آيه تحريص باشد به توبه و مبادرت به آن، قبل از اين حالت.
3- حق تعالى قادر است که مانع شود ميان قلب و افعال صادره از آن از اعتقادات و ارادات و کراهات، و معنى آنکه: افعال و جوارح شما طايع احوال قلوب، و اگر من خواهم، حايل شوم ميان آن و شما.
«1» روضه کافى، صفحه 248، حديث 349.
«2» غاية المرام، فصل دوّم، باب 187، تفسير برهان، جلد دوّم، صفحه 71، حديث 3.
«3» تفسير برهان، جلد 2، صفحه 71، حديث 9.
«4» سوره ق، آيه 16.
جلد 4 صفحه 320
4- منع فرمايم ميان بنده و دواعى او از آنچه دعوت کند او را به کفر و قبايح به امر و نهى و وعد و وعيد و خلافى نيست که تکليف حائل است و مانع ميان بنده و افعالى که بخواهد بجا آورد، و مکلف حق تعالى باشد، پس حايل او سبحانه است ميان بنده و دواعى قبايح، و اين حيلوله منع و وعظ باشد، نه قهر و جبر، و به ترغيب و ترهيب است نه الجا و اضطرار.
5- فى المجمع و العياشى عن الصّادق عليه السّلام معناه: ان لا يستيقن القلب انّ الحقّ باطل ابدا و لا يستيقن القلب انّ الباطل حقّ ابدا. «1» در مجمع و عياشى از حضرت صادق عليه السّلام مروى است معنى آيه شريفه: يقين پيدا نکند قلب ابدا اينکه حق باطل باشد، و متيقّن نگردد قلب اصلا اينکه باطل حق باشد.
6- خداى تعالى منع فرمايد ميان قلب مؤمن و ارتداد کفر، به ادله و حجج و الطاف، و آنچه او را مقرب نمايد و اين وجه مخصوص است به دليل و برهان، نه قهر حضرت سبحان.
وَ أَنَّهُ إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ: و بتحقيق شأن چنين است که به ثواب و عقاب حق محشور خواهيد شد و مجازات اعمال مى‌بينيد؛ ان خيرا فخير و ان شرّا فشرّ، فتأمّل.
تبصره: آيه شريفه دلالت ندارد بر مذهب جبر به وجوهى:
1- آنکه اگر خداى تعالى حائل شود بين کافر و ايمان، پس عاجز، و امر عاجز سفه، و ذات احديت از آن منزه باشد. و ايضا اگر چنين امرى جايز بودى، هر آينه بايد جايز باشد تکليف ما لا يطاق، و حال آنکه فرموده: لا يُکَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها.
2- آنکه حق تعالى امر فرموده به اجابت دعوت خود و رسول، و اين کلام در معرض ذکر و تحذير است از ترک اجابت، و اگر نعوذ باللّه خدا حائل ميان ايمان و کافر گردد، البته اين عذر قوى باشد در عدم اجابت، و اساس عقاب ظلم خواهد بود؛ تعالى اللّه عن ذلک علوّا کبيرا.
«1» مجمع البيان، جلد 2، صفحه 534- تفسير عيّاشى، جلد 2، صفحه 53، حديث 39.
جلد 4 صفحه 321
3- حضرت الهى قرآن را نازل فرمود تا حجت پيغمبر باشد بر کفار نه بالعکس، و الّا کفار هر آينه اعتراض کنند چون ما را منع از ايمان نمود، پس چگونه امر به آن نمايد.
4- مانعيت حق از ايمان کفره، موجب شود لغويت تکليف و بعثت انبياء را، و صدور لغو از ذات حکيم على الاطلاق محال باشد. بنابراين کافر خود بسوء اختيار حيلوله نموده ميان قلب و ايمان به کفر، و مخالفت، و مؤيد اينست روايت تفسير برهان- فرمود حضرت صادق عليه السّلام: انّ اللّه تبارک و تعالى ينقل العبد من الشّقاء الى السّعادة و لا ينقله من السّعادة الى الشّقاوة. «1»