تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ اتَّقُوا فِتْنَةً لا تُصِيبَنَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْکُمْ خَاصَّةً وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقابِ «25»
وَ اتَّقُوا فِتْنَةً: و بپرهيزيد و بيانديشيد امتحان و آزمايش را که، لا تُصِيبَنَّ، الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْکُمْ خَاصَّةً: نرسد به کسانى که ظالمند از شما در حالتى که مختص به آنها باشد، بلکه عام و به ظالم و غير ظالم اثر آن برسد، و شآمت آن به همه کس سرايت کند. اصل فتنه، امتحان و آزمايش باشد. بنابراين بليه‌اى را که باطن آدمى به آن ظاهر شود، يا صفت و حالتى که پديد آيد مردمان بر يکديگر ظلم نمايند، آن را فتنه خوانند.
و مفسرين را در فتنه خلاف است:
اغلب برآنند که مراد عذاب، و آيه توعيد است نسبت به تارکين امر به معروف و نهى از منکر که خاموش نباشيد و اصغاء نکنيد و راضى مشويد بر منکرات، چه عذاب الهى وقتى بيامد همه را فرا گيرد و تميز ظالم و غير ظالم را ندهد مانند عذاب استيصال بر امت سلف نازل و عاصى و غير عاصى و خاص و
«1» تفسير برهان، جلد 2، صفحه 71، حديث 6.
جلد 4 صفحه 322
عام را تماما احاطه نمود، اما ظالمين معذّب و اما مؤمنين ممتحن باشند، چنانچه ابن بابويه رحمه اللّه در علل الشرايع- از حضرت امير المؤمنين عليه السّلام قال:
انّ اللّه لا يعذّب العامّة بذنب الخاصّة اذا عملت الخاصّة بالمنکر سرّا من غير ان تعلم العامّة، فاذا عملت الخاصّة بالمنکر جهارا فلم تغيّر (فلم يعيّر) ذلک العامّة استوجب الفريقان العقوبة من اللّه عزّ و جلّ. فرمود: بدرستى که خداى تعالى عذاب نفرمايد عموم مردم را به سبب گناه خاصه که گناهکاران باشند هر گاه بجا آورند خاصه منکرات را پنهانى بدون اطلاع عامه. پس زمانى که بجا آورند گناهکاران منکرات را آشکارا، و عامه مردم تغيير ندهند آن را يا سرزنش نکنند آنها را، مستوجب شوند هر دو دسته عقوبت را از خداى عز و جل.
اقوال ديگر:
1- مراد فتنه بليه‌اى است که باطن آنها آشکار شود.
2- مراد ضلالت و افتراق کلمه و مخالفت بعضى با بعضى است.
3- مراد هرج و مرج است که ظلم شايع و ضرر آن به هر کسى برسد.
و در مخاطبين اين آيه نيز خلاف است: ابن عباس گويد خطاب خاصه اصحاب پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم باشد. و در تفسير قمى در حق دو نفر نازل شد: طلحه و زبير. «1» و چون زبير اين آيه را خواند و گفت سالهاست ما اين آيه را خوانديم و ندانستيم از اهل آنيم. در اين هنگام دانستيم مراد آيه مائيم. پس مخالفت کرديم و رسيد به ما آنچه رسيد، يعنى مخالفت بيعت حضرت امير المؤمنين عليه السّلام نموده با او در مقام محاربه برآمديم و بدان جهت مفتون شديم. سدّى گويد: آيه شريفه روز بدر نازل و روز جمل نتيجه آن فتنه به آنها رسيد.
در مجمع- أبو أيوب انصارى روايت نموده که پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم به عمار فرمود: يا عمّار انّه سيکون بعدى هنآت حتّى يختلف السّيف فيما بينهم و حتّى يقتل بعضهم بعضا و حتّى يبرء بعضهم من بعض، فاذا رأيت ذلک فعليک بهذا الاصلع عن يمينى علىّ بن أبي طالب؛ فان سلک النّاس کلّهم واديا و
«1» ناشر.
جلد 4 صفحه 323
سلک علىّ واديا فاسلک وادى علىّ و خلّ عن النّاس. يا عمّار انّ عليّا لا يردّک عن هدى و لا يدلّک على ردى، يا عمّار طاعة علىّ طاعتى و طاعتى طاعة اللّه. «1» مضمون حديث آنکه: حضرت به عمار فرمود: اى عمار، زود باشد بعد از من فتن و قبايح عظيمه ظاهر شود به آنکه شمشير در ميان، و بعضى بعضى را بکشند و برخى از برخى تبرى کنند، در اين حال بر تو است که متمسک شوى به اين اصلع طرف راست من، على بن ابى طالب، چه اگر همه مردم در يک وادى بروند و على در وادى ديگر، تو در وادى على سلوک نما، و بگذار تمام مردم را.
اى عمار، على تو را از هدايت نگرداند و به هلاکت وارد نکند. اى عمار، اطاعت على اطاعت من، و اطاعت من طاعت خدا است.
در شواهد التنزيل ابو القاسم حسکانى به اسانيد خود از ابن عباس روايت نموده که: وقتى آيه شريفه وَ اتَّقُوا فِتْنَةً، الايه نازل شد پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم فرمود: من ظلم عليّا مقعدى هذا بعد وفاتى فکانّما جحد نبوّتى و نبوّة الانبياء قبلى: «2» هر که ظلم کند على را، جانشين مرا بعد از وفات من، پس مثل آنست که انکار نموده نبوت من و نبوت انبياء پيش از مرا.
تنبيه: اين مقدمه ثابت شده که آيات قرآنيه شامل است تمام مکلفين را تا انقراض عالم، لذا آيه شريفه عموميت دارد نسبت به کليّه بشر. و مؤيد آنست قول ابن مسعود که گفت: هيچکس نيست از ما مگر آنکه مفتون است به فتنه:
الا ترى الى قوله: أَنَّما أَمْوالُکُمْ وَ أَوْلادُکُمْ فِتْنَةٌ، پس هر کسى بايد پناه برد به خدا تا از مضلات فتن رهائى يابد.
ثعلبى به اسناد خود از حذيفه روايت نموده که پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم فرمود: اتتکم فتن کقطع اللّيل المظلم يهلک فيها کلّ شجاع بطل و کلّ راکب موضع و کلّ خطيب مصقع «3» فرمود: بيايد شما را فتنه مانند پاره‌هاى شب تاريک که هلاک شود در آن هر شجاع قوى و هر سوار سبک تاز و هر خطيب فصيح.
وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقابِ: و بدانيد بتحقيق که خداى متعال
«1» مجمع البيان، جلد 2، صفحه 534.
«2» تفسير مجمع البيان، جلد 2، صفحه 534.
«3» تفسير مجمع البيان، جلد 2، صفحه 534.
جلد 4 صفحه 324
شديد العقوبت است مر کسى را که پرهيز نکند از معاصى.
تذکره: بايد انديشه نمود از غضب الهى، که وقتى عذاب سبحانى نازل گردد، ابرار و اشرار را فرا گيرد.
در کافى- از حضرت امام محمد باقر عليه السّلام مروى است که در ذيل حديثى قال: انّ اللّه عزّ و جلّ اوحى الى شعيب النّبىّ عليه السّلام أنّى معذّب من قومک مائة الف، اربعين الفا من شرارهم و ستّين الفا من خيارهم. فقال عليه السّلام: يا ربّ هؤلاء الاشرار، فما بال الاخيار؟ فاوحى اللّه عزّ و جلّ اليه:
انّهم داهنوا اهل المعاصى و لم يغضبوا لغضبى «1» فرمود: خداى تعالى وحى فرمود به شعيب نبى عليه السّلام: بتحقيق معذب نمايم از قوم تو صد هزار نفر را، چهل هزار اشرار، شصت هزار ابرار. عرض کرد: يا رب، آنها اشرارند، پس چه تقصير دارند نيکان؟ خطاب شد: بدرستى که اخيار مداهنه نمودند اهل معاصى را، و غضب نکردند به جهت غضب من.