در شأن نزول اين آيه آمده است: هنگامى که مسلمانان به فرمان پيامبر صلى الله عليه و آله، يهوديان بنى‌قريظه را محاصره کردند، آنان پيشنهاد صلح وکوچ کردن به شام را دادند و پيامبر نپذيرفت و سعدبن معاذ را به داورى مأمور کرد. يکى از مسلمانان همراه او به نام «ابولبابه» که سابقه دوستى با آنان داشت، با اشاره به گلوى خود به آنان فهماند که در صورت پذيرش حکميّت سعدبن معاذ، همه کشته خواهيد شد، جبرئيل اين اشاره را به پيامبر صلى الله عليه و آله خبر داد.
ابولبابه شرمنده از اين خيانت، خود را به ستون مسجد پيامبر بست و هفت شبانه روز چيزى نخورد، سرانجام خداوند توبه‌اش را پذيرفت. «1»
شأن نزول ديگرى نيز بيان شده که در جنگ بدر، بعضى از مسلمانان نامه‌اى به ابوسفيان نوشتند و از نقشه‌ى پيامبر صلى الله عليه و آله به او خبر دادند، ابوسفيان هم از مشرکان مکّه درخواست کمک کرد که هزار نفر براى جنگ بدر به راه افتادند. «2»
در فرهنگ قرآن، امانت مفهوم وسيعى دارد و تمام شئون زندگى سياسى، اجتماعى و اخلاقى را شامل مى‌شود از جمله:
الف: تمام نعمت‌هاى مادّى و معنوى مثل مکتب، قرآن، رهبر، فرزند وآب وخاک.
ب: اهل‌بيت پيامبر عليهم السلام. «3»
ج: هم خودمان، امانت براى خويشتنيم، چنانکه در آيه‌ى ديگر مى‌خوانيم: «أَنَّکُمْ کُنْتُمْ تَخْتانُونَ أَنْفُسَکُمْ» «4» و هم جامعه براى ما.
«1». تفاسير مجمع‌البيان، صافى و نمونه.
«2». تفاسير مجمع البيان و الميزان.
«3». ملحقات احقاق‌الحقّ، ج 14، ص 564.
«4». بقره، 187.
جلد 3 - صفحه 301
د: انفال، غنائم، خمس، زکات و اموال عمومى. (بودن آيه در سوره انفال وغنائم جنگ بدر)
ه: امام‌باقر عليه السلام فرمود: «احکام دين، فرائض و واجبات الهى، امانت است». «1»
و: حکومت ومسئوليّت.
بنابراين نافرمانى و ادا نکردن حقوق و وظايف خود در ارتباط با اين امانت‌ها، خيانت است، چنانکه ابن عبّاس مى‌گويد: «هرکس چيزى از برنامه‌هاى اسلامى را ترک کند، يک نوع خيانتى به خدا و پيامبر مرتکب شده است». «2» همان گونه که پيشى گرفتن ناصالحان بر صالحان در مسئوليّت‌هاى اجتماعى، خيانت به خدا و رسول و مسلمانان است.
پيامبر اکرم صلى الله عليه و آله فرمودند: «کسى که در امانت خيانت کند، منافق است، هرچند روزه بگيرد و نماز بخواند. امام صادق عليه السلام فرمودند: نماز و روزه‌ى مردم شما را نفريبد، زيرا گاهى همه‌ى آنها از روى عادت است. مردم را با راستگويى و اداى امانت امتحان کنيد و بشناسيد». «3»
خيانت نکردن در امانت از وظايف و حقوق انسانى است، بنابراين حتّى به امانت غير مسلمان هم نبايد خيانت کرد.