وسيله و معيار شناخت حقّ از باطل متعدّد است، از جمله:
الف: انبيا و اولياى الهى؛ چنانکه پيامبر صلى الله عليه و آله را فاروق ناميدند «1» ويا در حديث مى‌خوانيم:
«مَن فارق عليّاً فقد فارق اللّه» «2» هر کس على عليه السلام را رها کند، خدا را رها کرده است.
ب: کتاب آسمانى؛ که با عرضه امور به آن مى‌توان حقّ را از باطل تشخيص داد.
ج: تقوا، زيرا طوفان غرائز و حبّ و بغض‌هاى همراه با بى‌تقوايى، مانع درک حقايق است.
د: عقل و خرد؛ که بدون آن نمى‌توان حتّى به سراغ وحى رفت.
فرقان و قدرت تشخيص حقّ از باطل، حکمت و بينشى خدادادى است که به اهل تقوا داده مى‌شود و به علم و سواد و معلومات وابسته نيست.
به گفته‌ى تفسير کبير فخررازى، «تکفير سيّئات»، پرده‌پوشى در دنيا و «مغفرت»، رهايى از قهر خدا در آخرت است و به نوشته‌ى تفسير نمونه، «تکفير»، محو آثار اجتماعى و روانى گناه و «مغفرت»، بخشايش نسبت به عذاب دوزخ است.
«1». تفسير فرقان.
«2». ملحقات احقاق‌الحقّ، ج 4، ص 26.
جلد 3 - صفحه 305
کسانى که تقوا داشته و تمايلات نفسانى را کنار بگذارند، قوّه‌ى تشخيص حقّ به آنها عطا مى‌شود. چنانکه در آيه‌ى ديگرى مى‌خوانيم: «اتَّقُوا اللَّهَ وَ يُعَلِّمُکُمُ اللَّهُ» «1» از خدا پروا کنيد، خداوند شما را آگاه مى‌کند و به يادتان مى‌آورد. گويا روح همچون آينه‌اى است که تقوا غبار را از آن مى‌زدايد و نور حقّ در آن منعکس مى‌شود، چنانکه حضرت على عليه السلام تقوا را دارو و درمان دل‌ها، نور و بينايى کوردلى‌ها و شفا و وسيله‌ى اصلاح قلب، تطهير جان، امنيّت ترس‌هاى درونى و روشن‌شدن تاريکى‌ها مى‌داند، فانّ تقوى اللّه دواء داء قلوبکم و بصر عمى افئدتکم و شفاء مرض اجسادکم و صلاح فساد صدورکم و طهور دنس انفسکم و جلاء عشا ابصارکم و أمن فزع جأشکم و ضياء سواد ظلمتکم ... «2» و بر عکس، حرص‌ها و طمع‌ها سبب لغزش خردها مى‌شود، حضرت على عليه السلام مى‌فرمايد: «اکثر مصارع العقول تحت بروق المطامع» «3» بيشتر لغزشگاه خرد، زرق و برق طمع‌ها مى‌باشد.
حقيقت سرايى است آراسته
هوا و هوس گرد بر خاسته
نبينى که هر جا که برخاست گرد
نبيند نظر، گرچه بيناست مرد