تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ ما کانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَ أَنْتَ فِيهِمْ وَ ما کانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَ هُمْ يَسْتَغْفِرُونَ (33) وَ ما لَهُمْ أَلاَّ يُعَذِّبَهُمُ اللَّهُ وَ هُمْ يَصُدُّونَ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَ ما کانُوا أَوْلِياءَهُ إِنْ أَوْلِياؤُهُ إِلاَّ الْمُتَّقُونَ وَ لکِنَّ أَکْثَرَهُمْ لا يَعْلَمُونَ (34)
جلد 2 صفحه 529
ترجمه
و نباشد خدا که عذاب کند آنها را با آنکه تو در ميان آنانى و نباشد خدا عذاب کننده آنها با آنکه ايشان استغفار ميکنند و چه موجبى است براى آنها که عذاب نکند آنانرا خدا و حال آنکه آنان باز ميدارند از مسجد الحرام و نبودند صاحب اختياران آن نيستند صاحب اختياران آن مگر پرهيزکاران ولى بيشتر آنها نمى‌دانند.
تفسير
با اين جرأت و جسارت خداوند آنها را عذاب نفرمود بفوريّت بلکه بآنها مهلت داد براى دو امر يکى آنکه پيغمبر اکرم در ميان آنها بود و سنّت الهى جارى شده است بر آنکه تا زمانى که پيغمبر قومى در ميان آنها باشد عذاب نفرمايد آنانرا ديگر آنکه در ميان آنها جماعتى بودند که استغفار مينمودند و ناله گناه کاران نزد خدا محبوب‌تر است از تسبيح تسبيح کنندگان و پس از زوال اين دو نعمت از آنها مشمول عذاب و غضب الهى شدند و آن بعد از اين بود که پيغمبر (ص) و اهل ايمان را از مکه خارج نمودند و در جنگ بدر مغلوب و مقهور و مقتول شدند و در سال صلح حديبيّه يعنى ششم هجرت که مانع از زيارت پيغمبر (ص) و اصحاب شدند کاملا استحقاق عذاب الهى را براى خودشان تهيه نمودند لذا در سال فتح مکه بعذاب اليم قتل عام و استيصال کامل نائل شدند و آنها مدعى بودند که توليت کعبه و مسجد الحرام حق آنها است و ميگفتند نحن ولاة البيت و الحرم يعنى ما اختيار دار خانه کعبه و حرميم با آنکه توليت خانه کعبه و حرم نمى‌شود با مشرک باشد بلکه اهل شرک نبايد نزديک مسجد الحرام شوند و متولّى موقوفه خصوصا مسجد آنهم کعبه معظّمه و مسجد الحرام بايد موحّد و مؤمن و متّقى باشد ولى بيشتر آنها از فرط جهالت و خودخواهى نمى‌دانستند حکم الهى يا خروج امثال خودشان را از موضوع آن و بنابر اين سرّ عدم عذاب در آيه اول و وجود آن در آيه دوم معلوم است که وجود مانع از عذاب در زمان اوّل و عدم آن و وجود مقتضى در زمان ثانى است و ممکن است حمل بر دنيا و آخرت شود و قمى ره فرموده نازل شده است در وقتى که پيغمبر فرمود بقريش من مبعوثم از طرف خدا که پادشاهان دنيا را بکشم و مملکت آنها را بتصرف شما در آورم پس اجابت کنيد مرا تا مالک عرب و عجم شويد و در بهشت کامران باشيد و ابو جهل گفت خدايا اگر اين اظهاريکه محمد مينمايد حق است از
جلد 2 صفحه 530
جانب تو پس ببار بر ما سنگها را از آسمان يا نازل فرما بر ما عذاب دردناک را که مضمون آيه سابقه است که در تفسيرش اشاره باقوال شد و اين اظهار را از راه حسد بر پيغمبر (ص) نمود و پس از آن گفت ما با بنى هاشم در تمام مراتب و مراحل همدوش و همقدم بوديم حال يکنفر از آنها ميگويد از ما پيغمبرى مبعوث شده و از بنى مخذوم نشده و ما نمى‌توانيم اين امر را تحمل نمائيم و بعد از اين کلام استغفار نمود و آيه اول از اين دو آيه نازل شد و چون اراده قتل پيغمبر (ص) را نمودند و آنحضرت را از مکه اخراج کردند آيه دوم نازل شد و در جنگ بدر بعذاب الهى گرفتار شدند و نفى ولايت مسجد از قريش شده و اثباتش براى اهل تقوى که مراد پيغمبر (ص) و اصحاب اويند و در کافى از أبو بصير نقل نموده که يک روز پيغمبر (ص) نشسته بود که امير المؤمنين (ع) وارد شد پيغمبر (ص) باو فرمود در تو شباهتى است بعيسى بن مريم اگر بملاحظه اين نبود که مى‌گويند در باره تو طوائفى از امّت من آنچه را گفتند نصارى در باره عيسى بن مريم ميگفتم در باره تو کلامى را که مرور نکنى در ميان خلق مگر آنکه خاک قدم تو را براى تبرک ببرند پس آندو نفر اعرابى (ظاهرا مراد اوّلى و دوّمى است) و مغيرة بن شعبه و عدّه از قريش که با آنها بودند غضبناک شدند و گفتند راضى نشد اينمرد براى پسر عمويش مثلى بزند مگر بعيسى بن مريم پس چند آيه از قرآن نقل نموده که دلالت بر جلالت شأن حضرت امير (ع) و بنى هاشم دارد و در اينمقام نازل شده و آنکه بعد از اين حارث بن عمرو القهرى بغضب در آمد و بمضمون آيه قبل از اين دو آيه تکلم کرد و مرادش از حق سلطنت بنى هاشم نسلا بعد نسل بود که از آن آيات استفاده ميشد پس فرموده آن آيه و آيه اول از اين دو آيه نازل شد و پيغمبر فرمود باو يا توبه کن يا از مدينه خارج شو و او خارج شد و چون از حدود مدينه تجاوز نمود سنگى بسرش افتاد و مرد و پيغمبر (ص) بمنافقين اطراف خود که رفقاى او بودند فرمود برويد نعش رفيقتان را برداريد دعايش مستجاب شد و در مجمع از امام صادق (ع) نقل نموده که چون پيغمبر (ص) امير المؤمنين (ع) را در روز غدير خم نصب نمود و فرمود هر کس من مولاى او هستم على مولاى او است اين خبر در بلاد منتشر شد پس نعمان بن حارث قهرى پيش آمد و گفت ما را از طرف خدا مأمور باداء شهادتين و جهاد و حج و نماز و روزه و زکوة نمودى و قبول کرديم و راضى نشدى تا اين پسر را بصاحب اختيارى ما نصب کردى آيا اينهم از جانب خدا بود يا از طرف خودت پيغمبر (ص) قسم بجلاله ياد نمود که اينهم از جانب
جلد 2 صفحه 531
خدا بود پس نعمان بن حارث رو کرد و گفت خدايا اگر اين حق است از جانب تو ببار بر ما سنگها را از آسمان پس از آسمان سنگى بر سر او رسيد و او را کشت و نازل شد سئل سائل بعذاب واقع و در نهج البلاغه است که در زمين دو امان بود از عذاب خداوند يکى از دست رفت و ديگرى باقى است امان اول پيغمبر (ص) بود و امان دوم استغفار است و عياشى ره قريب باين مضمون را از امام صادق (ع) نقل نموده و آنکه زياد استغفار کنيد که آن گناهان را محو مى‌نمايد و بآيه اول تمسک فرمودند و بنظر حقير نکته تعبير از نتيجه امان اول بجمله ليعذّبهم و از نتيجه امان دوم بمعذّبهم آنستکه در صورت اول باحترام پيغمبر امان واجب است و در صورت دوم باقتضاء حال جائز و اين بعد از تأمّل مستفاد از لام است ..