تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
إِنَّ الَّذِينَ کَفَرُوا يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ لِيَصُدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ فَسَيُنْفِقُونَها ثُمَّ تَکُونُ عَلَيْهِمْ حَسْرَةً ثُمَّ يُغْلَبُونَ وَ الَّذِينَ کَفَرُوا إِلى جَهَنَّمَ يُحْشَرُونَ (36) لِيَمِيزَ اللَّهُ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ وَ يَجْعَلَ الْخَبِيثَ بَعْضَهُ عَلى بَعْضٍ فَيَرْکُمَهُ جَمِيعاً فَيَجْعَلَهُ فِي جَهَنَّمَ أُولئِکَ هُمُ الْخاسِرُونَ (37)
ترجمه
همانا آنانکه کافر شدند انفاق مى‌کنند مالهاى خودشان را تا باز دارند از راه خدا پس زود است انفاق مى‌کنند آنها را پس ميباشد بر آنان حسرت پس مغلوب ميشوند و آنانکه کافر شدند بسوى دوزخ سوق داده ميشوند
تا ممتاز کند خدا ناپاک را از پاک و قرار دهد ناپاک را بعض آنرا بر بعض پس متراکم کند آنرا تمامى پس قرار دهد آنرا در دوزخ آنگروه ايشانند زيانکاران.
تفسير
قمى ره فرموده نازل شده است در باره قريش وقتى که ضمضم بن عمرو خزاعى از طرف أبو سفيان مأمور شد که آنها را از بيرون آمدن پيغمبر (ص) و اصحاب از مدينه بعنوان تعرّض کاروانشان آگاه نمايد و او با وضع مهيّجى وارد مکه شد و ابلاغ نمود و صفوان بن اميّه و سهيل بن عمرو و ساير قريش هر کدام بقدر استطاعت خودشان کمک مالى در تهيّه وسائل جنگ با پيغمبر (ص) نمودند تا جلوگيرى از رواج دين اسلام نمايند و اين اموال در جنگ بدر صرف شد و حسرتش بدل آنها ماند و مغلوب و مقتول شدند و بدرک رفتند و اين آيه يکى از اخبار غيبيّه قرآن است که اثبات حقّيّت آن و آورنده‌اش را مى‌نمايد و گفته‌اند وجه اعاده الّذين کفروا در آيه دوم آنستکه بعضى از آن انفاق کنندگان بعدا قبول اسلام نمودند لذا وعيد آخرت مخصوص بکفار شده است و در علل از امام باقر (ع) در ضمن حديثى نقل نموده که خداوند ممزوج فرمود طينت مؤمن را وقتى که اراده فرمود خلق او را بطينت کافر پس آنچه را مؤمن بجا آورد از کار بد براى اين مزاج است و همچنين ممزوج فرمود طينت کافر را وقتى که اراده فرمود خلق او را بطينت مؤمن پس آنچه را کافر بجا آورد از کار خوب براى اين مزاج است پس چون روز قيامت شود خداوند نزع مى‌فرمايد از دشمن و ناصب اهل بيت سنخ مؤمن و مزاج و طينت و جوهر و عنصر و جميع اعمال صالحه او را و مسترد ميدارد بمؤمن و نزع مى‌کند خداوند تعالى از مؤمن سنخ ناصب و مزاج و طينت و جوهر و عنصر و تمام اعمال و افعال بد پست او را و مسترد ميدارد بناصب بعدل خود و بناصب مى‌فرمايد ظلمى بر تو نشده است اين اعمال خبيثه از طينت و مزاج تو است و تو اولى بآنها هستى و اين اعمال صالحه از طينت مؤمن
جلد 2 صفحه 533
و مزاج او است و او اولى است بآنها امروز ظلمى نيست همانا خدا سريع الحساب است و در قرآن فرموده الخبيثات للخبيثين و الخبيثون للخبيثات و الطّيبات للطّيبين و الطّيبون للطّيبات و نيز فرموده و الّذين کفروا الى جهنم يحشرون ليميز اللّه الخبيث من الطّيب تا آخر آيه و بنظر حقير اشاره است باصل عقلى که در اواخر سوره فاتحه بيان نمودم در جواب اشکاليکه بر اعطاء ثواب اعمال آنها را بشيعيان شده بود و بنابر اين ليميز اللّه متعلق است بيحشرون در آيه سابقه چنانچه ظاهر است و بعضى گفته‌اند متعلق است بينفقون در آيه اول و مراد آنستکه نفقات کفار را خداوند جمع و ممتاز ميفرمايد از نفقات اهل ايمان و در روز قيامت آنها را مجتمع و متراکم نموده در جهنم گداخته و کفار را بآنها عذاب مى‌فرمايد و بنابر اين لام در ليميز اللّه براى بيان عاقبت انفاق آنها است و محتمل است متعلق بيغلبون باشد و بنابر اين مراد آنستکه مغلوبيّت کفار بعد از صرف مال و جمع‌آورى لشگر براى آنستکه ممتاز کند خدا آنها را از مسلمانان بمغلوبيّت و غالبيّت و کفار را يک جا جمع نموده رويهم نهاده وارد جهنم نمايد و در هر حال خسران کامل نصيب آنها شد که از مالشان استفاده ننمودند و از خير دنيا و آخرت محروم شدند و بعذاب ابدى گرفتار گرديدند و افراد ضمير در يرکمه و يجعله باعتبار جنس است.